Flávio Chedid Henriques, Felipe Addor, André Malina ve Celso Alexandre Souza de Alvear (orgs.), Tecnologia para o desenvolvimento social: Diálogos Nides-UFRJ, Marília: Lutas Anticapital, 2018, 457 s. ISBN: 978-85-53104-06-2.
Tecnologia para o desenvolvimento social: Diálogos Nides-UFRJ, teknoloji, emek, özyönetim ve toplumsal kalkınma arasındaki ilişkileri ele alan kolektif bir çalışma. UFRJ bünyesindeki Disiplinlerarası Toplumsal Kalkınma Merkezi’nin (NIDES) araştırma, eğitim ve toplumsal yayım deneyimlerinden doğan kitap; eleştirel teknoloji çalışmalarından dayanışma ekonomisine, işçi özyönetiminden agroekolojiye, ırk ve toplumsal cinsiyet tartışmalarından politeknik eğitime uzanan geniş bir alanı kapsıyor. Derlemenin ortak hareket noktalarından biri, bilim ve teknolojinin toplumsal ilişkilerden bağımsız ve nötr olmadığı ve teknolojik gelişmenin hangi toplumsal ihtiyaçlara, aktörlere ve üretim ilişkilerine hizmet ettiği sorusunun merkeze alınması gerektiği düşüncesidir.
Kitabın ilk bölümü özellikle kapitalist teknolojik gelişme modelinin eleştirisine ayrılıyor. Teknoloji, enerji ve hegemonya arasındaki ilişkilerin yanı sıra Henrique Tahan Novaes’ın eleştirel teknobilim yaklaşımı, Renato Dagnino’nun “sermayenin ötesinde mühendislik” tartışması ve Brezilya’da üretim alanındaki işçi direnişleri ele alınıyor. Böylece teknolojik tercihlerin yalnızca teknik verimlilik tarafından belirlenmediği; üretim ilişkileri, iktidar, sermaye birikimi ve emek süreci üzerindeki denetimle bağlantılı olduğu gösterilmeye çalışılıyor.
Bu çerçeve, kitapta dayanışma ekonomisi ve özyönetim tartışmasıyla doğrudan birleşiyor. Editörlere göre dayanışma ekonomisinin katkısı, kolektif, işbirliğine dayalı ve dayanışmacı ekonomik ilişkiler geliştirmekle sınırlı değildir; özyönetimin teknolojilerin geliştirilme sürecinin kendisine de taşınması gerekir. Dolayısıyla alternatif üretim biçimleri yalnızca üretim araçlarının mülkiyetinin veya işletmelerin yönetim yapısının değiştirilmesi açısından değil, üretim bilgisinin ve teknolojik kararların kimler tarafından ve nasıl oluşturulduğu açısından da ele alınıyor.
Kitabın işçi özyönetimi açısından en somut örneklerinden biri, Cooperminas kömür işletmesindeki özyönetim deneyimi. NIDES’in bu işletmeyle yürüttüğü çalışma üzerinden, ortaklaşmış bir işçi kolektifinin üretimi kolektif biçimde yönetmesinin olanakları kadar karşılaştığı sınırlar da inceleniyor. Editörlerin de vurguladığı üzere bu vaka, işçilerin kolektif yönetiminin “ilerlemelerini ve sınırlarını” değerlendirmek için kullanılıyor. Böylece özyönetim, yalnızca alternatif bir mülkiyet biçimi olarak değil, işçilerin üretim süreci, örgütlenme ve teknolojik bilgi üzerindeki denetimini dönüştürmeye yönelik çelişkili bir süreç olarak ele alınıyor.
Derleme aynı zamanda teknoloji tartışmasını üniversite ile işçiler, toplumsal hareketler ve yerel topluluklar arasındaki bilgi üretimi ilişkisine doğru genişletiyor. NIDES deneyiminde eylem araştırması ve katılımcı yöntemler, halk bilgisinin teknolojik tasarım sürecine dahil edilmesinin araçları olarak görülüyor. Bu yaklaşım, uzmanların geliştirdiği teknolojilerin topluma aktarılması biçimindeki tek yönlü model yerine, teknik bilginin farklı toplumsal aktörlerle birlikte üretildiği bir ilişki öneriyor. Kitabın ilerleyen bölümlerinde bu perspektif agroekoloji, geleneksel halklar, ırk ve toplumsal cinsiyet ile emek ve politeknik eğitim alanlarına doğru genişletiliyor.
Tecnologia para o desenvolvimento social, bu yönleriyle işçi denetimi ve özyönetim tartışmasını teknoloji ve üretim bilgisinin demokratik denetimi sorunuyla ilişkilendiren önemli bir kaynak oluşturuyor. Kitap, alternatif üretim ilişkilerinin yalnızca mülkiyet ve yönetim biçimlerinde değil, teknolojinin tasarlanması, geliştirilmesi ve kullanılması süreçlerinde de dönüşüm gerektirdiğini ortaya koyan farklı teorik ve pratik katkıları bir araya getiriyor. Böylece işçi özyönetimi, dayanışma ekonomisi ve sosyal teknoloji arasında bağlantı kurarken, temel sorulardan birini teknolojik bilginin kim tarafından, kimlerle birlikte ve hangi toplumsal amaçlar doğrultusunda üretildiği üzerinden formüle ediyor.