Çağatay Edgücan Şahin (der.), 21. Yüzyıl Türkiye’sinde Tarım ve Kooperatifler: Teori, Pratik, Vizyon, İstanbul: NotaBene Yayınları, 2021, 256 s. ISBN: 978-605-260-312-3.
Çağatay Edgücan Şahin tarafından derlenen 21. Yüzyıl Türkiye’sinde Tarım ve Kooperatifler, Türkiye tarımının güncel sorunlarını ve bu sorunlar karşısında kooperatifçiliğin sunduğu olanakları tarihsel, ekonomik ve toplumsal boyutlarıyla ele alan kolektif bir çalışmadır. Tarımsal üretimde artan maliyetler, çiftçilerin borçluluğu, aracılık ilişkileri, ithalat baskısı, özelleştirme, iklim değişikliği ve kırsal nüfusun yaşlanması gibi sorunlardan hareket eden kitap, şirketleşmeye dayalı üretim modeli karşısında dayanışmacı ve kolektif örgütlenme biçimlerinin hangi imkânları yaratabileceğini tartışır.
Kitabın temel sorularından biri, kooperatifçiliğin geçmişten kalan ütopik bir örgütlenme biçimi mi, yoksa Türkiye tarımının güncel sorunlarına cevap verebilecek gerçekçi bir gelecek politikası mı olduğudur. Bu çerçevede kooperatifler yalnızca üreticilerin ekonomik çıkarlarını koruyan işletmeler olarak değil, üretim ve bölüşüm ilişkilerinin dayanışma temelinde yeniden örgütlenebileceği yapılar olarak değerlendirilir. Bununla birlikte çalışma kooperatifçiliği kendiliğinden bir çözüm olarak görmez; devlet, piyasa ve sermaye ile kurulan ilişkilerin, örgütlenme biçimlerinin ve üreticilerin karar süreçlerine katılımının kooperatiflerin niteliğini belirlediğine dikkat çeker.
Derleme, Türkiye’de tarımsal kooperatifçiliğin tarihsel gelişimini somut ürünler, kurumlar ve bölgesel deneyimler üzerinden inceler. Dünyada ve Türkiye’de kooperatifçiliğin tarihsel gelişiminin ardından çay üretiminde yeni nesil üretici kooperatifleri, şeker pancarı üretiminde Pankobirlik ve özelleştirme süreci, fındık üretiminde Fiskobirlik ve sınıf ilişkileri ile TARİŞ üzerinden pamuk, zeytin, üzüm ve incir üretimi ele alınır. Böylece tarımsal kooperatiflerin farklı tarihsel dönemlerde devlet politikaları, piyasa ilişkileri ve üreticilerin ihtiyaçları karşısında geçirdikleri dönüşümler karşılaştırmalı biçimde görülebilir.
Kitabın önemli tartışma alanlarından biri yeni kooperatifçilik arayışları ile dayanışma ekonomileri arasındaki ilişkidir. Çay üretimindeki Hopa Çay Kooperatifi ve Özçay gibi girişimler geleneksel kooperatifçilikten farklılaşan yeni üretici örgütlenmeleri açısından değerlendirilirken, Ovacık Tarımsal Kalkınma Kooperatifi dayanışma ekonomisi perspektifinden incelenir. Ovacık deneyimi üzerinden kolektif üretim ve bölüşüm ilişkileri, emek politikaları, yerel yönetim-kooperatif ilişkileri ve piyasa ile kamu kurumları karşısında özerklik gibi konular tartışmaya açılır. Edirne’deki sulama kooperatifleri üzerine çalışma ise kooperatiflerin tarımsal üretimin altyapısının örgütlenmesindeki rolünü ve bu örgütlenmelerin yönetsel sorunlarını ele alır.
21. Yüzyıl Türkiye’sinde Tarım ve Kooperatifler, kooperatiflerin olanaklarını tartışırken onların piyasa ve devlet ilişkileri içerisindeki sınırlarını ve çelişkilerini de görünür kılan bir çalışmadır. Özelleştirme süreçleri, neoliberal tarım politikaları, şirketlerin tarımsal üretimde artan etkisi, kooperatiflerin yönetim yapıları ve üreticilerin örgütlenme kapasitesi farklı bölümlerde ele alınır. Bu yaklaşım, kooperatiflerin yalnızca hukuki biçimlerinden hareket etmek yerine, kimin karar aldığı, üretim ve bölüşüm süreçlerinin nasıl örgütlendiği ve ortaya çıkan ekonomik ve toplumsal ilişkilerin ne ölçüde dayanışmacı olduğu sorularını öne çıkarır.
Bu yönüyle kitap, Türkiye’de tarımsal kooperatifçiliğin geçmişini, güncel krizlerini ve alternatif örgütlenme arayışlarını birlikte değerlendiren kapsamlı bir başvuru kaynağıdır. İşçi denetimi ve özyönetim tartışmalarıyla doğrudan aynı alana odaklanmasa da üreticilerin ekonomik süreçler üzerinde kolektif söz ve karar sahibi olması, dayanışmacı üretim ve bölüşüm biçimleri, kooperatif içi demokrasi ve alternatif ekonomik örgütlenme gibi meseleler üzerinden bu tartışmalarla önemli kesişim noktaları taşır. Özellikle Ovacık ve yeni nesil üretici kooperatifleri üzerine çalışmalar, Türkiye’de dayanışma ekonomilerinin ve demokratik kooperatifçiliğin güncel olanaklarını değerlendirmek açısından kitabı önemli bir kaynak haline getirir.