Sami Güven, Endüstriyel İşçi Kooperatifleri: Kuramı ve Sosyal Politikası, Bursa: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayını, 1993, 159 s. ISBN: 975-498-078-0.
Sami Güven’in Endüstriyel İşçi Kooperatifleri: Kuramı ve Sosyal Politikası adlı çalışması, işçi üretim kooperatiflerini ekonomik demokrasi, işyeri demokrasisi ve alternatif işletme örgütlenmesi açısından ele alan kapsamlı bir incelemedir. İşçi kooperatiflerinin kapitalist işletmelerden ve diğer kooperatif türlerinden ayrılan özelliklerini tartışan kitap, çalışanların işletmenin hem emekçileri hem de ortakları olduğu bu örgütlenme biçiminin kuramsal temellerini, ekonomik işleyişini, güçlü ve zayıf yönlerini ve farklı ülkelerdeki uygulamalarını inceler.
Çalışmanın ilk bölümü işçi üretim kooperatiflerinin kuramsal çerçevesine ayrılmıştır. Güven, işçi kooperatiflerinin işyerinde sömürünün ortadan kaldırılması, işyeri demokrasisinin geliştirilmesi, daha eşitlikçi bir örgütlenmenin kurulması ve çalışanların yönetim üzerindeki etkilerinin artırılması gibi potansiyellerini tartışırken, bu işletmelerin karşılaşabileceği sorunları da ele alır. Ölçek, sermaye yapısı, yönetim, piyasa koşulları ve istihdam gibi meseleler üzerinden işçi kooperatiflerinin ekonomik yaşayabilirliği ile demokratik ve toplumsal amaçları arasındaki gerilim incelenir. Kitap bu nedenle işçi kooperatiflerini idealize etmek yerine, onların hem olanaklarını hem de yapısal sınırlılıklarını değerlendirmeye çalışır.
Kitabın önemli bir özelliği, işçi kooperatiflerini daha geniş endüstriyel demokrasi ve toplumsal dönüşüm tartışmaları içine yerleştirmesidir. Güven, işçi kooperatiflerinin kapitalist işletmeler içinde demokratikleşmeyi sağlayan bir araç mı, istihdam yaratmaya ve ekonomik sorunları hafifletmeye yarayan bir sosyal politika mekanizması mı, yoksa daha kapsamlı bir toplumsal ve ekonomik dönüşümün unsuru mu olduğu yönündeki farklı yaklaşımları karşılaştırır. Bu çerçevede işçi kooperatiflerinin piyasa içinde faaliyet göstermelerinden kaynaklanan baskılar ile kolektif mülkiyet ve demokratik yönetim ilkeleri arasındaki ilişki çalışmanın temel tartışmalarından birini oluşturur.
İkinci bölüm, çeşitli ülkelerdeki işçi üretim kooperatiflerinin tarihsel gelişimine ve somut deneyimlerine odaklanır. Fransa, İtalya, İngiltere ve İspanya ayrıntılı olarak incelenirken Almanya, Hollanda, Danimarka, İsviçre, İsveç, ABD ve bazı Üçüncü Dünya ülkelerindeki deneyimlere de yer verilir. Kitap yalnızca tek tek kooperatifleri değil, bunların üst örgütlenmelerini, ekonomik etkinliklerini, devletle ve yerel yönetimlerle ilişkilerini, destek mekanizmalarını ve içinde geliştikleri tarihsel ve kurumsal koşulları karşılaştırmalı biçimde ele alır. Böylece farklı modellerin başarılı ve başarısız yönlerini ortaya koymaya çalışır.
Çalışmanın son bölümü ise Türkiye’de endüstriyel işçi kooperatiflerinin geliştirilme olanaklarını tartışır. Güven, Türkiye’de işçi kooperatiflerinin neden güçlü ve sürekli bir hareket oluşturamadığını sorgularken, Batı ülkelerindeki deneyimlerden hangi koşullarda yararlanılabileceğini ve bu tür kooperatiflerin kurulabileceği potansiyel alanları değerlendirir. Şirket kurtarma operasyonları, KİT’lerin özelleştirilmesi ve yerel hizmetlerin görülmesi gibi alanları olası uygulama sahaları olarak ele alarak, Türkiye’nin özgül ekonomik, toplumsal, yönetsel ve siyasal koşulları içinde işçi kooperatiflerinin gelişme imkânlarını araştırır.
Endüstriyel İşçi Kooperatifleri, işçi mülkiyeti, işyeri demokrasisi, kolektif yönetim ve piyasa arasındaki ilişkileri Türkiye bağlamından tartışan erken ve önemli çalışmalardan biridir. Kitabın özellikle işçi kooperatiflerinin demokratik potansiyellerini piyasa koşullarında karşılaştıkları ekonomik ve örgütsel sınırlılıklarla birlikte değerlendirmesi, onu işçi denetimi ve özyönetim tartışmaları açısından değerli kılar. İşçi kooperatiflerini yalnızca bir işletme modeli olarak değil, endüstriyel demokrasinin ve alternatif çalışma ilişkilerinin olası bir biçimi olarak ele alması ve uluslararası deneyimleri Türkiye’deki olanaklarla ilişkilendirmesi, çalışmanın bugün de başvurulabilecek temel kaynaklardan biri olmasını sağlar.