Maurizio Atzeni (der.), Alternative Work Organizations, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2012, 207 s. ISBN: 978-0-230-24140-4 (ciltli); 978-1-137-02904-1 (e-kitap).
Maurizio Atzeni’nin editörlüğünü yaptığı Alternative Work Organizations, kapitalist işyerinin hiyerarşik ve yönetim merkezli örgütlenmesine alternatif olarak ortaya çıkan işçi denetimi, özyönetim, kooperatifçilik ve demokratik çalışma biçimlerini teorik ve ampirik olarak inceleyen bir derlemedir. Kitabın çıkış noktası, işyerinde karar verme gücünün yöneticilerin elinde toplanmasının çoğu zaman doğal ve kaçınılmaz kabul edilmesine yönelik eleştiridir. Atzeni, işçi hareketinin tarihinin mülkiyet, yönetim, ücretli emek ve işin örgütlenmesine ilişkin bu kabullerin defalarca sorgulandığı deneyimlerle dolu olduğunu vurgular.
Kitapta işçi denetimi ve özyönetim, alternatif çalışma örgütlenmelerini anlamanın temel kavramları olarak ele alınır. Atzeni’ye göre işçi denetimi, üretim ve yönetim üzerinde çalışanların demokratik karar verme gücünü ifade eder ve bu yönüyle kapitalist işyerinin otoriter ve hiyerarşik yapısının karşısına işçi özerkliği, dayanışma, eşitlik ve doğrudan demokrasi ilkelerini koyar. Bununla birlikte kitap, işçi denetimini tek bir modele indirgemez; devrimci işçi konseylerinden üretici kooperatiflerine, sendikal denetim stratejilerinden işçi katılımı biçimlerine kadar tarihsel olarak farklı anlamlar ve uygulamalar kazandığını gösterir.
Derlemenin bölümleri farklı tarihsel ve coğrafi deneyimleri karşılaştırmalı olarak ele alır. 1970’lerde Britanya’daki fabrika işgalleri ve alternatif üretim girişimleri, Güney Galler’de işçilerin sahip olduğu Tower Colliery madeni, Mondragón kooperatifleri, Venezuela’daki üretici kooperatifleri, Arjantin’deki işçiler tarafından geri kazanılan işletmeler, Hindistan’daki kooperatifler ve Nairobi’deki öz-yardım grupları kitabın başlıca vaka alanlarını oluşturur. Böylece alternatif çalışma örgütlenmeleri yalnızca kooperatif biçimiyle sınırlı tutulmadan, farklı siyasal, kurumsal ve toplumsal bağlamlar içinde incelenir.
Kitabın merkezindeki temel gerilimlerden biri, işçilerin işyeri içinde kurdukları demokratik denetim ile kapitalist piyasanın dışsal baskıları arasındaki ilişkidir. Özyönetimli işletmeler üretim konusunda kolektif ve demokratik kararlar alabilseler de müşteriler, fiyatlar, kredi, hammadde, rekabet ve teslim süreleri gibi üzerinde sınırlı denetime sahip oldukları piyasa koşullarıyla karşılaşırlar. Atzeni, bu baskıların zamanla kararların merkezileşmesine, yetki devrine, işbölümünün yeniden katılaşmasına ve eşitlikçi uygulamaların aşınmasına yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle kooperatiflerin ve özyönetimli işletmelerin kapitalizm içinde “yozlaşması” tartışması kitabın önemli eksenlerinden biridir.
Ancak Alternative Work Organizations, bu sınırlardan hareketle işçi denetimini olanaksız veya önemsiz ilan etmez. Örneğin Arjantin’deki özyönetimli işletmelerde yönetici ve denetçi konumlarının ortadan kaldırılması, karar alma süreçlerinin merkezsizleşmesi ve emir-komuta ilişkilerinin yerine işbirliği ile ortak sorumluluğun güçlenmesi gibi somut dönüşümlere dikkat çekilir. Tower Colliery örneği de ticari ve teknik baskılara rağmen uzun süre yüksek düzeyde demokratik örgütlenme ve kolektif denetimin korunabildiğini gösterir.
Bu yönüyle Alternative Work Organizations, işçi denetimi ve özyönetimin hem dönüştürücü olanaklarını hem de kapitalist piyasa, devlet ve kurumsal çevre tarafından karşılaştıkları sınırları birlikte ele alan önemli bir kaynak. Derleme, alternatif çalışma örgütlenmelerini ideal modeller olarak sunmak yerine, bunların hangi toplumsal mücadeleler içinde ortaya çıktığını, gündelik işleyişte nasıl dönüştüğünü ve demokratik pratiklerini sürdürebilmek için hangi maddi ve kurumsal koşullarla mücadele etmek zorunda kaldığını göstermesi bakımından özellikle değerlidir.