Gregory K. Dow, Governing the Firm: Workers’ Control in Theory and Practice, Cambridge: Cambridge University Press, 2003, 343 s. ISBN: 978-0-521-81853-7 (ciltli); 978-0-521-52221-2 (karton kapak).
Gregory K. Dow’un Governing the Firm: Workers’ Control in Theory and Practice adlı kitabı, işçi denetimli işletmelerin neden kapitalist işletmelere kıyasla bu kadar seyrek görüldüğünü açıklamaya çalışan kapsamlı bir teorik ve ampirik çalışmadır. Dow’un çıkış noktası basit ama temel bir sorudur: Eğer çalışanların işletme üzerinde demokratik denetim kurduğu modeller uygulanabilir ve bazı açılardan avantajlıysa, neden modern ekonomilerde nihai denetim çoğunlukla sermaye sahiplerinin elindedir? Bu soruyu, işçi denetiminin nadirliği kadar kapitalist işletme biçiminin neden kalıcı olduğu sorunu olarak da ele alır.
Kitabın önemli katkılarından biri, mülkiyet ile denetimi birbirinden ayırmasıdır. Dow’a göre bir işletmenin fiziksel varlıklarının kime ait olduğu ile işletmede nihai karar yetkisinin kimde bulunduğu aynı şey değildir. Kapitalist işletmede yönetim kurulu sermaye sahipleri tarafından seçilir ve yöneticiler bu yapı üzerinden denetlenir; işçi denetimli işletmede ise yönetim organları işgücü tarafından seçilir ve çalışanlara karşı sorumludur. Bu nedenle çalışanların çeşitli komitelere katılması ya da yönetime sınırlı ölçüde etki etmesi, tek başına işçi denetimi anlamına gelmez; belirleyici olan, işletmenin temel kararları üzerindeki nihai denetim yetkisinin kimde olduğudur.
Dow, işçi denetiminin yaygınlaşmasının önündeki engelleri açıklarken özellikle sermaye ile emek arasındaki yapısal asimetriye odaklanır. Sermaye bir kişiden diğerine devredilebilirken emek, onu sunan kişiden ayrılamaz. Bu fark, işçi denetimli işletmeler açısından finansmana erişim, dış yatırım çekme, üyelik ve denetim haklarının devri ve kolektif karar alma gibi sorunlar yaratabilir. Dow’un değerlendirmesine göre işçi denetimli işletmelerin nadirliğini açıklamak için yalnızca “çalışanlar yeterince teşvik olmaz” türü argümanlar yetersizdir; finansman kısıtları ve kolektif tercih sorunları daha güçlü açıklamalar sunar.
Kitap aynı zamanda farklı işçi denetimi deneyimlerini karşılaştırmalı olarak inceler. ABD’deki kontrplak kooperatifleri, Mondragón kooperatifleri, İtalya’daki Lega sistemi, ABD’deki çalışan hisse sahipliği planları (ESOP) ve Almanya’daki ortak karar alma (codetermination) uygulamaları; finansman, yönetişim, üyelik, gelir dağılımı, hukuki çerçeve ve çalışanların gerçek karar gücü açısından ele alınır. Dow böylece işçi denetimini tek bir örgütsel modele indirgemez; tam işçi denetiminden sınırlı katılım biçimlerine kadar farklı düzenlemeleri aynı analitik çerçeve içinde değerlendirir.
Kitabın dikkat çekici sonuçlarından biri, işçi denetimli işletmelerin temel sorununun mutlaka hayatta kalamamak olmadığıdır. Dow’un incelediği kanıtlar, bir kez kurulduklarında bu işletmelerin ölüm oranlarının benzer kapitalist işletmelerden daha yüksek olmadığını, hatta muhtemelen daha düşük olabildiğini göstermektedir. Asıl sorunlardan biri, bu işletmelerin baştan kurulmasını veya mevcut kapitalist işletmelerin çalışanlar tarafından devralınmasını zorlaştıran finansman, bilgi, pazarlık ve kolektif eylem engelleridir.
Son bölümde Dow, işçi denetimini yalnızca teorik bir tartışma olarak bırakmaz ve çalışanların işletmeleri devralmasını ve işçi denetimli firmaların yaygınlaşmasını destekleyecek kurumsal düzenlemeler üzerinde durur. Özellikle Mondragón ve İtalya’daki Lega deneyimlerinden hareketle, tek tek işletmelerin ötesinde federasyonların, ortak finansman kurumlarının ve kamusal desteğin önemini vurgular. Bu tür yapılar finansmana erişimi kolaylaştırabilir, riskleri paylaşabilir, uzmanlaşmış hizmetler sağlayabilir ve yeni işçi denetimli işletmelerin oluşmasını destekleyebilir.
Bu yönüyle Governing the Firm, işçi denetimini yalnızca demokratik bir ideal olarak değil, belirli iktisadi, kurumsal ve örgütsel koşullar altında ortaya çıkan ve sürdürülen bir işletme biçimi olarak inceleyen önemli bir kaynak. Kitap, işçi denetiminin olanaklarını savunurken aynı zamanda finansman, kolektif karar alma, ölçek, üyelik yapısı ve piyasa koşulları gibi gerçek sorunları da tartışması bakımından, işçi denetimi ve özyönetim üzerine daha eleştirel ve kurumsal bir perspektif sunar.