Tanım
İşçi özyönetimi, üretim araçlarının mülkiyetinin ve işletmenin yönetiminin tamamen işçilere ait olduğu, kararların kolektif ve demokratik biçimde alındığı bir üretim ve örgütlenme modelidir.
Kapsam
İşçi özyönetimi, yalnızca üretim sürecine müdahale ile sınırlı değildir; işletmenin tüm işleyişini kapsar. Üretim planlaması, yatırım kararları, gelir dağılımı, çalışma koşulları ve yönetim süreçleri doğrudan işçilerin kolektif kararlarına dayanır. Bu çerçevede işçiler, yalnızca emek gücü sunan değil, aynı zamanda işletmenin sahibi ve yöneticisi olan öznelerdir.
Ayrım
İşçi özyönetimi, işçi katılımı ve işçi denetiminden şu yönleriyle ayrılır:
İşçi katılımı, çalışanların işletme yönetimine belirli ve sınırlı düzeylerde katılımını ifade eder.
İşçi denetimi, işçilerin üretim sürecine ve yönetim kararlarına çeşitli mekanizmalar üzerinden müdahil olmalarını ifade eder.
İşçi özyönetimi ise bu iki biçimin ötesine geçerek, mülkiyetin ve yönetimin tamamen işçilere ait olduğu bir durumu ifade eder.
Tarihsel örnek
İşçi özyönetimi deneyimleri, farklı dönem ve coğrafyalarda çeşitli biçimlerde ortaya çıkmıştır. 20. yüzyılda Yugoslavya’daki özyönetim modeli, devlet düzeyinde kurumsallaşmış bir örnek olarak öne çıkar. Buna karşılık, İspanya İç Savaşı (1936–39) sırasında özellikle Katalonya’da ortaya çıkan kolektifleştirme deneyimleri, daha tabandan gelişen özyönetim pratiklerine işaret eder. 1970’lerde Fransa’daki Lip saat fabrikasında yaşanan işçi özyönetimi deneyimi ise tekil bir işletme düzeyinde önemli bir örnek oluşturur. Günümüzde ise Arjantin’deki empresas recuperadas (işçiler tarafından devralınan işletmeler) hareketi, işçi özyönetiminin çağdaş ve yaygın örnekleri arasında yer almaktadır.
Değerlendirme
İşçi özyönetimi, kapitalist üretim ilişkilerinin ötesinde bir üretim ve örgütlenme biçimi olarak değerlendirilir. Bu model, emek ile sermaye arasındaki ayrımı ortadan kaldırmayı hedefler. Bununla birlikte, piyasa koşulları, rekabet baskısı ve finansman sorunları gibi faktörler, özyönetim deneyimlerinin sürdürülebilirliği açısından önemli zorluklar yaratmaktadır.