Maria Alejandra Paulucci, A caminhada de luta dos trabalhadores das empresas recuperadas, Florianópolis: Editoria Em Debate (UFSC), 2018, 272 s. ISBN: 978-85-45535-22-5.
A caminhada de luta dos trabalhadores das empresas recuperadas, Brezilya, Arjantin ve Uruguay’daki işçiler tarafından geri kazanılmış işletmeleri (ERT), geri kazanım sonrasında karşılaştıkları sorunlar ve bu deneyimlerin sürekliliğini sağlayan toplumsal ve siyasal ilişkiler üzerinden inceler. Maria Alejandra Paulucci’nin uzun yıllara yayılan araştırmalarına dayanan çalışma, özellikle Brezilya’daki deneyimlere odaklanırken Arjantin ve Uruguay’daki ERT hareketleriyle karşılaştırmalı bağlantılar kurar. Kitabın temel sorularından biri, işçilerin işletmeleri devraldıktan sonra özyönetimi hangi koşullar altında sürdürebildikleri ve bunu mümkün kılan ya da sınırlandıran ilişkilerin neler olduğudur.
Kitap, geri kazanılmış işletmelerin ortaya çıkışını 1990’lardan itibaren Latin Amerika’da yaşanan neoliberal yeniden yapılanma, işsizlik, güvencesizleşme ve işletmelerin kapanması bağlamına yerleştirir. İşletmelerin işçiler tarafından devralınması başlangıçta öncelikle işlerini korumaya ve işsizliğe karşı direnmeye yönelik bir strateji olarak ortaya çıkarken, üretimin işçilerin kendi kararlarıyla sürdürülmesi yeni özyönetim ve demokratik yönetim pratiklerinin gelişmesine olanak tanır. Böylece ücretli çalışanların kooperatif ortağı ve işletmenin yönetiminden sorumlu aktörler haline gelmesi, çalışma ilişkilerinin ve üretimin örgütlenmesinin yeniden biçimlenmesini beraberinde getirir.
Paulucci açısından geri kazanım, işletmenin işçilerin eline geçmesiyle tamamlanan bir süreç değildir. ERT’ler sürekli olarak inşa edilen, yeniden tanımlanan ve hem kendi içlerinde hem de dış dünyayla ilişkilerinde yeni çelişkiler üreten dinamik deneyimlerdir. İşçilerin kolektif yönetim kapasitesi geliştirmesi gerekirken işletmeler aynı zamanda mülkiyet sorunları, sermaye ve kredi yetersizliği, eski makineler, hammadde temini, müşteriler ve tedarikçilerle ilişkiler ve piyasada varlığını sürdürebilme gibi sorunlarla karşılaşır. Bu nedenle kitap, işçi özyönetiminin olanaklarını ekonomik ve kurumsal sınırlarından ayrı düşünmez.
Çalışmanın önemli bir bölümü Brezilya’daki farklı geri kazanım stratejilerine ayrılmıştır. Cipla/Interfibra, Flaskô ve Profiplast gibi işçi denetimi altında devletleştirme talebini savunan deneyimlerle, kooperatif ve özyönetim yolunu izleyen işletmeler arasındaki farklılıklar ele alınır; Santa Catarina’daki Cooperminas, Coopermetal, Coopermaq ve CDM gibi işletmelerin mücadeleleri ayrıca incelenir. Bu örnekler, geri kazanılmış işletmelerin tek bir örgütsel veya hukuki modele indirgenemeyeceğini; işçilerin farklı siyasal, ekonomik ve kurumsal koşullar altında farklı yollar geliştirdiklerini gösterir.
Kitap aynı zamanda ERT’leri tek tek işletmelerin sınırlarının ötesinde değerlendirir. Devlet politikaları, sendikalar, toplumsal hareketler, üniversiteler, yerel topluluklar ve geri kazanılmış işletmeler arasında kurulan ulusal ve uluslararası dayanışma ağları, bu deneyimlerin sürdürülebilirliğinin önemli unsurları olarak incelenir. Paulucci böylece işçi özyönetiminin yalnızca fabrika içindeki karar alma mekanizmalarına bağlı olmadığını; finansman, hukuki güvence, bilgi, siyasal destek ve dayanışma ağlarına erişimin de işletmelerin geleceğini belirlediğini ortaya koyar.
Bu yönleriyle A caminhada de luta dos trabalhadores das empresas recuperadas, işçi özyönetimini durağan bir işletme modeli olarak değil, ekonomik, toplumsal ve siyasal mücadeleler içinde sürekli yeniden üretilen bir süreç olarak ele alan önemli bir çalışmadır. Brezilya deneyimlerini Arjantin ve Uruguay’daki gelişmelerle ilişkilendirmesi; işçi denetimi, kooperatifleşme, devletleştirme, dayanışma ekonomisi ve özyönetim arasındaki farklı yolları birlikte tartışması, kitabı Latin Amerika’daki geri kazanılmış işletmeler ve işçi özyönetimi literatürü açısından özellikle değerli kılar.