Flávio Chedid Henriques, Vanessa Moreira Sígolo, Sandra Rufino, Fernanda Santos Araújo, Vicente Nepomuceno, Mariana Baptista Giroto, Maria Alejandra Paulucci, Thiago Nogueira Rodrigues, Maíra Cavalcanti Rocha ve Maurício Sardá de Faria, Empresas Recuperadas por Trabalhadores no Brasil, Rio de Janeiro: Editora Multifoco, 2013, 272 s. ISBN: 978-85-8273-177-2.
Empresas Recuperadas por Trabalhadores no Brasil, Brezilya’da işçiler tarafından geri kazanılmış işletmeler (Empresas Recuperadas por Trabalhadores – ERT) üzerine gerçekleştirilen kapsamlı bir araştırmanın sonuçlarını bir araya getirir. Farklı üniversiteler ve araştırma gruplarından araştırmacıların ortak çalışmasına dayanan kitap, kapanma veya iflas sürecindeki kapitalist işletmelerin işçiler tarafından devralınarak yeniden faaliyete geçirilmesini ve bu süreçte ortaya çıkan kolektif üretim ve yönetim biçimlerini inceler.
Çalışmanın önemli özelliklerinden biri, birkaç örnek olayla sınırlı kalmayarak Brezilya’daki geri kazanılmış işletmeleri ülke ölçeğinde belirlemeye ve haritalandırmaya çalışmasıdır. Araştırma, bu işletmelerin ortaya çıkış süreçlerini, faaliyet gösterdikleri sektörleri, işgücünün özelliklerini ve üretimin yeniden örgütlenme biçimlerini ele alarak Brezilya’daki geri kazanılmış işletmelerin genel bir görünümünü ortaya koyar. Böylece çalışma, tekil deneyimlerin ötesinde Brezilya’daki ERT olgusunun kapsamını ve temel özelliklerini anlamaya yönelik ampirik bir zemin sağlar.
Kitabın merkezindeki meselelerden biri, işçilerin ücretli çalışan konumundan çıkarak üretim araçlarının kolektif sahipleri ve işletmenin yönetiminden sorumlu aktörler haline gelmeleridir. Bu dönüşüm yalnızca işletmenin hukuki statüsünün veya mülkiyet yapısının değişmesini değil, daha önce işverenler ve yöneticiler tarafından yerine getirilen karar alma, üretimi örgütleme ve işletmeyi yönetme işlevlerinin de işçiler tarafından üstlenilmesini gerektirir. Bu nedenle geri kazanım süreci aynı zamanda işçilerin özyönetim kapasitelerinin oluştuğu ve sınandığı bir süreç olarak incelenir.
Araştırma bu işletmelerde özyönetimin gündelik çalışma ilişkilerini nasıl dönüştürdüğüne de odaklanır. Karar alma mekanizmaları, kolektif yönetim, işbölümü, ücret ve gelir düzenlemeleri ile üretim sürecindeki sorumlulukların dağılımı üzerinden, patronun ortadan kalkmasının ardından ortaya çıkan yeni örgütlenme biçimleri ele alınır. Bu açıdan kitap, bir işletmenin kooperatif biçimini alması ile gerçek anlamda demokratik ve kolektif bir işçi yönetiminin gelişmesi arasındaki ilişkiyi tartışmaya açar.
Bununla birlikte geri kazanım, işletmeleri kapitalist ekonominin koşullarından bütünüyle kurtarmaz. Finansmana ve krediye erişim, hammadde temini, teknoloji, üretim kapasitesi, pazarlama ve piyasada varlığını sürdürebilme gibi sorunlar işçi yönetimindeki işletmeler açısından önemini korur. İşçiler bir yandan işletme içinde daha demokratik ve dayanışmacı ilişkiler kurmaya çalışırken diğer yandan işletmenin ekonomik sürdürülebilirliğini sağlamak zorundadır. Böylece çalışma, işçi özyönetiminin potansiyellerinin yanı sıra piyasa koşulları altında karşılaştığı maddi ve kurumsal sınırları da görünür kılar.
Bu yönleriyle Empresas Recuperadas por Trabalhadores no Brasil, Brezilya’daki işçi özyönetimi ve geri kazanılmış işletmeler üzerine temel ampirik kaynaklardan biri niteliğindedir. Arjantin merkezli geniş geri kazanılmış işletmeler literatürünü Brezilya deneyimiyle tamamlayan çalışma, işletmelerin işçiler tarafından devralınmasının yalnızca istihdamı korumaya yönelik bir kriz tepkisi olmadığını; aynı zamanda mülkiyet, yönetim, çalışma ilişkileri ve üretimin demokratik örgütlenmesi üzerine yeni pratikler ortaya çıkarabildiğini gösterir.