William Foote Whyte ve Kathleen King Whyte, Making Mondragon: The Growth and Dynamics of the Worker Cooperative Complex, 2. gözden geçirilmiş baskı, Ithaca, New York: ILR Press / Cornell University Press, 1991, 333 s. ISBN: 0-87546-182-4.
Making Mondragon, İspanya’nın Bask bölgesinde ortaya çıkan Mondragón kooperatifler kompleksinin kuruluşunu, büyümesini ve örgütsel gelişimini inceleyen işçi kooperatifleri ve işyeri demokrasisi literatürünün klasik çalışmalarından biridir. Uzun yıllara yayılan saha araştırmasına, görüşmelere ve örgütsel belgelere dayanan Whyte ve Whyte, Mondragón’u yalnızca başarılı bir kooperatifçilik örneği olarak tanıtmak yerine, işçi mülkiyetindeki işletmelerin nasıl kurulabildiği, büyüyebildiği ve ekonomik krizlere dayanabildiği kadar, büyüme sürecinde demokratik işçi kontrolünü nasıl koruyabildiği sorusunu da araştırırlar.
Kitap, Mondragón’un gelişimini tek tek kooperatiflerin başarısıyla açıklamaz. Üretim kooperatiflerinin çevresinde oluşan kooperatif bankası Caja Laboral, sosyal güvenlik sistemi, eğitim kurumları, araştırma ve teknik destek kuruluşları ile kooperatifler arasındaki dayanışma mekanizmalarını bütünlüklü bir kurumsal yapı olarak ele alır. Özellikle Caja Laboral yalnızca finansman sağlayan bir banka değil, yeni kooperatiflerin kurulmasını destekleyen ve krize giren işletmelere finansal ve teknik müdahalede bulunabilen merkezi bir kurumdur. Bu yapı, Mondragón deneyiminde işçi mülkiyetindeki işletmelerin sürdürülebilirliğinin yalnızca işletme içindeki demokratik yönetime değil, onları çevreleyen ekonomik ve toplumsal kurumlara da bağlı olduğunu gösterir.
Çalışmanın önemli yönlerinden biri, işçi mülkiyeti ile işçilerin üretim ve yönetim süreçleri üzerindeki fiilî kontrolünü birbirinden ayırmasıdır. Mondragón’da önemli politika değişiklikleri üyelerin demokratik kararına tabi olmakla birlikte, Whyte ve Whyte işletmenin genel yönetişimine katılım ile işin günlük örgütlenmesine katılımın aynı şey olmadığını gösterirler. Özellikle teknolojik değişim ve işin yeniden tasarlanması süreçlerinde yönetici ve uzman kadroların belirleyici rolü, işçilerin ise kimi durumlarda hazırlanan planlara sonradan müdahale etmesi, yazarları “tepkisel” (reactive) ve “proaktif” (proactive) katılım arasında ayrım yapmaya götürür. Böylece kitap, kooperatif mülkiyetinin tek başına eksiksiz bir işçi özyönetimini garanti etmediğini ortaya koyan daha karmaşık bir Mondragón tablosu sunar.
Bu gerilimler kitabın Mondragón içindeki çatışmaları ele aldığı bölümlerde daha da görünür hale gelir. Özellikle 1974 Ulgor grevi, işçilerin aynı zamanda işletmenin ortakları olduğu bir kooperatifte emek-yönetim çatışmasının ortadan kalkmadığını gösteren kritik bir örnek olarak ayrıntılı biçimde incelenir. Yaklaşık dört yüz üyenin katıldığı grevin ardından on yedi işçi-üyenin ihraç edilmesi ve yüzlerce üyeye yaptırım uygulanması, kooperatif demokrasisinin sınırları konusunda Mondragón içinde ve Bask toplumunda önemli tartışmalara yol açar. Kitap bunun yanı sıra 1980’lerin ekonomik krizinde ücretlerden ve kısa vadeli gelirlerden yapılan fedakârlıkları, kooperatifler arasında işçi transferlerini ve ortak sosyal güvenlik mekanizmalarını inceleyerek dayanışmanın ekonomik kriz koşullarında nasıl somut bir kurumsal pratiğe dönüştürüldüğünü gösterir.
1991’de yayımlanan gözden geçirilmiş ikinci baskı, Mondragón’un sonraki yıllarda daha belirgin hale gelecek uluslararasılaşma sürecinin öncesindeki önemli bir tarihsel eşiği de yakalar. Avrupa pazarında artan rekabet, teknolojik dönüşüm, işletmelerin büyümesi ve örgütsel yapıların giderek karmaşıklaşması karşısında yazarlar, ölçek büyüdükçe ve piyasa baskıları arttıkça kooperatif demokrasisinin ve işçi kontrolünün nasıl korunabileceğini temel bir sorun olarak ortaya koyarlar. Kitap, Mondragón’un sonraki küreselleşme sürecini ve yurtdışındaki kooperatif olmayan iştiraklerin yaratacağı tartışmaları henüz kapsamaz; ancak bu dönüşümün arifesinde ortaya çıkan merkezileşme, rekabet ve yeniden yapılanma baskılarını açık biçimde gözler önüne serer.
Making Mondragon bu nedenle yalnızca Mondragón’un tarihini anlatan bir çalışma değil, işçi mülkiyeti, işçi denetimi, işyeri demokrasisi ve özyönetimin büyük ölçekli ve piyasa içinde faaliyet gösteren işletmelerde sürdürülebilirliği üzerine temel bir incelemedir. Mondragón’un kurumsal yeniliklerini ve ekonomik başarılarını ortaya koyarken demokratik katılımın sınırlarını, yönetim ile üyeler arasındaki gerilimleri ve büyümenin yarattığı sorunları da tartışması, kitabı daha sonraki uluslararasılaşma ve kooperatiflerde “yozlaşma” tartışmalarını anlamak açısından önemli bir tarihsel başlangıç noktası haline getirir.