Deniz Gürler, İşgal, Direniş, Üretim!: İşçi Denetimi Mücadelesi, İstanbul: İletişim Yayınları, 2023, 272 s. ISBN: 978-975-05-3546-8.
İşgal, Direniş, Üretim!, fabrika işgallerini işçi denetimi ve özyönetim mücadelesinin tarihsel gelişimi içinde ele alan bir çalışmadır. Fabrika işgalini yalnızca grev veya protestonun daha radikal bir biçimi olarak değil, mevcut mülkiyet ve çalışma ilişkilerine doğrudan müdahale eden bir eylem olarak tartışır. İşçilerin üretim araçları ve işyeri üzerindeki fiilî denetimi ele geçirmesiyle birlikte işgal, sermayenin yönetme hakkını sorgulayan ve “işyerini kim yönetmeli?” sorusunu gündeme getiren bir mücadele biçimine dönüşür.
Kitap bu çerçeveden hareketle 20. yüzyılın başlıca fabrika işgal hareketlerini tarihsel ve ekonomik koşulları içerisinde inceler. İşçi denetimi mücadelelerinin farklı dönemlerde hangi koşullarda ortaya çıktığını, fabrika işgallerinin daha geniş işçi hareketleriyle ilişkisini ve işgal eylemlerinin hangi durumlarda üretim ve yönetim üzerinde işçi denetimine yöneldiğini tartışır. Böylece fabrika işgalleri birbirinden kopuk olaylar olarak değil, farklı tarihsel dönemlerde yeniden ortaya çıkan daha uzun bir işçi denetimi ve özyönetim mücadelesinin parçaları olarak değerlendirilir.
Çalışmanın ikinci temel eksenini 20. yüzyılın fabrika işgalleri ile 21. yüzyılda ortaya çıkan “işgal fabrikaları hareketi” arasındaki süreklilikler ve farklılıklar oluşturur. Geçmişteki fabrika işgallerinin önemli bir bölümü belirli siyasal konjonktürlerde ortaya çıkan ve görece kısa süren ulusal ölçekli hareketlerken, günümüzde işgal yoluyla devralınan bazı fabrikalar uzun süreli işçi özyönetimi deneyimlerine dönüşmüştür. Üstelik bu deneyimler tek bir ülkeyle sınırlı kalmamış, farklı ülkelerde ortaya çıkarak birbirleriyle dayanışma ilişkileri geliştirmiştir. Bu nedenle kitap, günümüzdeki olguyu yalnızca “fabrika işgalleri” değil, “işgal fabrikaları hareketi” olarak kavramsallaştırır.
Kitap özellikle bu hareketin ortaya çıktığı neoliberal küreselleşme koşullarına odaklanır. Fabrika kapanmaları, işsizlik, sermaye hareketlerinin serbestleşmesi, sanayisizleşme ve geleneksel işçi örgütlerinin etkisizleşmesi gibi süreçler, işçilerin fabrikalarını işgal ederek üretimi kendi denetimleri altında yeniden başlatmalarının ekonomik ve toplumsal arka planı olarak incelenir. Bununla birlikte işçiler fabrikanın içindeki mülkiyet ve yönetim ilişkilerini değiştirebilseler de faaliyet göstermeye devam ettikleri piyasa koşullarını aynı ölçüde değiştirememektedir; dolayısıyla özyönetim ile kapitalist piyasanın dışsal baskıları arasındaki gerilim bu deneyimlerin temel sorunlarından biri olarak ele alınır.
Arjantin başta olmak üzere Brezilya, Uruguay ve Venezuela’daki deneyimlerin yanı sıra farklı coğrafyalardaki işgal fabrikalarını ele alan çalışma, hareketi yalnızca işçi kooperatifçiliği çerçevesinde değerlendirmez. Çünkü işgal fabrikalarının bir bölümü kooperatif biçimini benimserken bazıları işçi denetiminde kamulaştırma gibi farklı mülkiyet biçimlerini savunmaktadır. Kitap açısından belirleyici olan hukuki örgütlenme biçiminden çok, işçilerin militan kolektif eylemi sonucunda üretim araçlarının denetimini ele geçirmeleri ve üretimi özyönetime dayalı ilişkiler temelinde yeniden örgütlemeleridir.
İşgal, Direniş, Üretim!, bu anlamda günümüz işgal fabrikalarını geçmişteki işçi denetimi mücadelelerinden kopuk yeni bir olgu olarak değil, tarihsel süreç içerisinde farklı koşullarda ve biçimlerde yeniden ortaya çıkan işçi denetimi ve özyönetimi mücadelesinin güncel bir biçimi olarak değerlendirir. İşgal fabrikaları ne kapitalist ilişkilerin dışında tamamlanmış özyönetim modelleri ne de sendikalar ve diğer işçi örgütlenmelerinin yerine geçebilecek yapılardır. Buna karşılık, işçilerin üretim ve yönetim üzerinde doğrudan kolektif denetim kurma kapasitesini göstermeleri bakımından, işçi sınıfının üretimin ve işyerinin nasıl ve kim tarafından yönetileceğine müdahale edebileceği başka bir mücadele perspektifini ortaya koyarlar.