Tanım
Kooperatifler, ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla bireylerin gönüllü olarak bir araya gelerek oluşturdukları, demokratik olarak yönetilen ve üyelerine ait olan işletme ve örgütlenme biçimleridir.
Kapsam
Kooperatifler, üretim, tüketim, kredi, konut, tarım ve hizmet gibi farklı alanlarda faaliyet gösterebilir. Bu yapılar, üyelerin hem kullanıcı hem de karar alıcı olduğu, “bir üye bir oy” ilkesine dayanan kolektif örgütlenmelerdir. Kooperatifler, mülkiyetin ve yönetimin üyeler arasında paylaşıldığı bir yapı sunar.
Ayrım
Kooperatifler, kapitalist şirketlerden ve diğer örgütlenme biçimlerinden şu yönleriyle ayrılır:
Mülkiyet yatırımcılarda değil, üyelerde toplanır.
Karar alma süreçleri demokratik ilkelere dayanır.
Kâr maksimizasyonu yerine üyelerin ihtiyaçlarını karşılamayı hedefler.
Bununla birlikte kooperatifler, işçi denetimi ve işçi özyönetiminden farklı olarak her zaman üretim araçlarının tamamen çalışanlara ait olduğu yapılar değildir; farklı kooperatif türleri arasında bu açıdan önemli farklılıklar bulunabilir.
Tarihsel örnek
Kooperatif hareketi, 19. yüzyılda özellikle İngiltere’de Rochdale Öncüleri ile birlikte kurumsal bir form kazanmıştır. Bu deneyim, modern kooperatifçiliğin temel ilkelerinin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. 20. yüzyıl boyunca Avrupa, Latin Amerika ve diğer bölgelerde farklı kooperatif modelleri gelişmiş; günümüzde ise kooperatifler hem sosyal ekonomi hem de dayanışma ekonomisi içinde önemli bir yer tutmaktadır.
Değerlendirme
Kooperatifler, kapitalist üretim ilişkileri içinde alternatif mülkiyet ve örgütlenme biçimleri olarak değerlendirilebilir. Demokratik yönetim, kolektif mülkiyet ve dayanışma ilkeleri açısından önemli bir potansiyel taşırlar. Bununla birlikte piyasa koşulları, rekabet baskısı ve finansman sorunları, kooperatiflerin işleyişini ve sürdürülebilirliğini sınırlayan başlıca faktörler arasında yer almaktadır.