Flávio Chedid Henriques, Felipe Addor, André Malina και Celso Alexandre Souza de Alvear (επιμ.), Tecnologia para o desenvolvimento social: Diálogos Nides-UFRJ, Marília: Lutas Anticapital, 2018, 457 σελ. ISBN: 978-85-53104-06-2.
Το Tecnologia para o desenvolvimento social: Diálogos Nides-UFRJ είναι ένα συλλογικό έργο που εξετάζει τις σχέσεις μεταξύ τεχνολογίας, εργασίας, αυτοδιαχείρισης και κοινωνικής ανάπτυξης. Προερχόμενο από τις δραστηριότητες έρευνας, διδασκαλίας και κοινωνικής παρέμβασης του Διεπιστημονικού Κέντρου για την Κοινωνική Ανάπτυξη (NIDES) του UFRJ, το βιβλίο καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, από τις κριτικές σπουδές της τεχνολογίας και την αλληλέγγυα οικονομία έως την εργατική αυτοδιαχείριση, την αγροοικολογία, τα ζητήματα φυλής και φύλου και την πολυτεχνική εκπαίδευση. Ένα από τα κοινά σημεία αφετηρίας του τόμου είναι η αντίληψη ότι η επιστήμη και η τεχνολογία δεν είναι ούτε ουδέτερες ούτε ανεξάρτητες από τις κοινωνικές σχέσεις και ότι, επομένως, είναι αναγκαίο να τεθεί στο επίκεντρο της ανάλυσης το ερώτημα ποιες κοινωνικές ανάγκες, ποιους κοινωνικούς δρώντες και ποιες σχέσεις παραγωγής εξυπηρετεί η τεχνολογική ανάπτυξη.
Το πρώτο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο ιδιαίτερα στην κριτική του καπιταλιστικού μοντέλου τεχνολογικής ανάπτυξης. Παράλληλα με τις σχέσεις μεταξύ τεχνολογίας, ενέργειας και ηγεμονίας, εξετάζει την προσέγγιση του Henrique Tahan Novaes για την κριτική τεχνοεπιστήμη, τη συζήτηση του Renato Dagnino σχετικά με μια «μηχανική πέρα από το κεφάλαιο» και τις εργατικές αντιστάσεις στον χώρο της παραγωγής στη Βραζιλία. Με αυτόν τον τρόπο, οι επιμέρους συμβολές επιχειρούν να δείξουν ότι οι τεχνολογικές επιλογές δεν καθορίζονται αποκλειστικά από την τεχνική αποτελεσματικότητα, αλλά συνδέονται με τις σχέσεις παραγωγής, την εξουσία, τη συσσώρευση κεφαλαίου και τον έλεγχο πάνω στην εργασιακή διαδικασία.
Αυτό το πλαίσιο συνδέεται άμεσα στο βιβλίο με τη συζήτηση για την αλληλέγγυα οικονομία και την αυτοδιαχείριση. Σύμφωνα με τους επιμελητές, η συμβολή της αλληλέγγυας οικονομίας δεν περιορίζεται στην ανάπτυξη συλλογικών, συνεργατικών και αλληλέγγυων οικονομικών σχέσεων· η αυτοδιαχείριση πρέπει επίσης να επεκταθεί στην ίδια τη διαδικασία μέσω της οποίας αναπτύσσονται οι τεχνολογίες. Επομένως, οι εναλλακτικές μορφές παραγωγής εξετάζονται όχι μόνο ως προς την αλλαγή της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής ή των δομών διαχείρισης των επιχειρήσεων, αλλά και ως προς το ποιος παράγει την παραγωγική γνώση και λαμβάνει τις τεχνολογικές αποφάσεις και με ποιον τρόπο αυτές διαμορφώνονται.
Ένα από τα πιο συγκεκριμένα παραδείγματα του βιβλίου από την οπτική της εργατικής αυτοδιαχείρισης είναι η εμπειρία αυτοδιαχείρισης στην ανθρακωρυχική επιχείρηση Cooperminas. Μέσα από τη συνεργασία του NIDES με αυτή την επιχείρηση, το βιβλίο εξετάζει τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια που αντιμετωπίζει μια συλλογικότητα συνεταιρισμένων εργαζομένων κατά τη συλλογική διαχείριση της παραγωγής. Όπως υπογραμμίζουν οι επιμελητές, η συγκεκριμένη περίπτωση χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση των «προόδων και ορίων» της συλλογικής διαχείρισης από τους εργαζομένους. Έτσι, η αυτοδιαχείριση προσεγγίζεται όχι απλώς ως μια εναλλακτική μορφή ιδιοκτησίας, αλλά ως μια αντιφατική διαδικασία που αποσκοπεί στον μετασχηματισμό του ελέγχου των εργαζομένων πάνω στην παραγωγική διαδικασία, την οργάνωση και την τεχνολογική γνώση.
Ο συλλογικός τόμος διευρύνει επίσης τη συζήτηση για την τεχνολογία προς τη σχέση παραγωγής γνώσης μεταξύ του πανεπιστημίου και των εργαζομένων, των κοινωνικών κινημάτων και των τοπικών κοινοτήτων. Στην εμπειρία του NIDES, η έρευνα-δράση και οι συμμετοχικές μέθοδοι θεωρούνται μέσα για την ενσωμάτωση της λαϊκής γνώσης στη διαδικασία του τεχνολογικού σχεδιασμού. Αντί για ένα μονόδρομο μοντέλο, στο οποίο οι τεχνολογίες που αναπτύσσονται από ειδικούς μεταφέρονται στην κοινωνία, αυτή η προσέγγιση προτείνει μια σχέση στο πλαίσιο της οποίας η τεχνική γνώση παράγεται από κοινού με διαφορετικούς κοινωνικούς δρώντες. Στα επόμενα μέρη του βιβλίου, αυτή η οπτική διευρύνεται ώστε να συμπεριλάβει την αγροοικολογία, τους παραδοσιακούς λαούς, τη φυλή και το φύλο, καθώς και την εργασία και την πολυτεχνική εκπαίδευση.
Από αυτές τις απόψεις, το Tecnologia para o desenvolvimento social αποτελεί σημαντική πηγή που συνδέει τη συζήτηση για τον εργατικό έλεγχο και την αυτοδιαχείριση με το ζήτημα του δημοκρατικού ελέγχου πάνω στην τεχνολογία και την παραγωγική γνώση. Το βιβλίο συγκεντρώνει διαφορετικές θεωρητικές και πρακτικές συμβολές που δείχνουν ότι οι εναλλακτικές σχέσεις παραγωγής απαιτούν μετασχηματισμούς όχι μόνο στις μορφές ιδιοκτησίας και διαχείρισης, αλλά και στις διαδικασίες μέσω των οποίων η τεχνολογία σχεδιάζεται, αναπτύσσεται και χρησιμοποιείται. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργεί συνδέσεις μεταξύ εργατικής αυτοδιαχείρισης, αλληλέγγυας οικονομίας και κοινωνικής τεχνολογίας, διατυπώνοντας ταυτόχρονα ένα από τα κεντρικά του ερωτήματα με όρους του από ποιον, μαζί με ποιους και για ποιους κοινωνικούς σκοπούς παράγεται η τεχνολογική γνώση.