Flávio Chedid Henriques, Vanessa Moreira Sígolo, Sandra Rufino, Fernanda Santos Araújo, Vicente Nepomuceno, Mariana Baptista Giroto, Maria Alejandra Paulucci, Thiago Nogueira Rodrigues, Maíra Cavalcanti Rocha και Maurício Sardá de Faria, Empresas Recuperadas por Trabalhadores no Brasil, Ρίο ντε Τζανέιρο: Editora Multifoco, 2013, 272 σελ. ISBN: 978-85-8273-177-2.
Το Empresas Recuperadas por Trabalhadores no Brasil συγκεντρώνει τα αποτελέσματα μιας εκτεταμένης έρευνας σχετικά με τις επιχειρήσεις που ανακτήθηκαν από τους εργαζομένους (Empresas Recuperadas por Trabalhadores – ERT) στη Βραζιλία. Βασισμένο σε συλλογική έρευνα που πραγματοποιήθηκε από ερευνητές διαφορετικών πανεπιστημίων και ερευνητικών ομάδων, το βιβλίο εξετάζει την ανάληψη και την επαναλειτουργία από τους εργαζομένους καπιταλιστικών επιχειρήσεων που βρίσκονταν σε διαδικασία κλεισίματος ή πτώχευσης, καθώς και τις μορφές συλλογικής παραγωγής και διαχείρισης που αναδύονται μέσα από αυτή τη διαδικασία.
Ένα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά της μελέτης είναι ότι, αντί να περιορίζεται σε λίγες περιπτωσιολογικές μελέτες, επιδιώκει να εντοπίσει και να χαρτογραφήσει τις επιχειρήσεις που ανακτήθηκαν από τους εργαζομένους σε ολόκληρη τη Βραζιλία, σε εθνική κλίμακα. Εξετάζοντας τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες εμφανίστηκαν αυτές οι επιχειρήσεις, τους κλάδους στους οποίους δραστηριοποιούνται, τα χαρακτηριστικά του εργατικού δυναμικού τους και τους τρόπους με τους οποίους αναδιοργανώθηκε η παραγωγή, η έρευνα προσφέρει μια συνολική εικόνα των ανακτημένων επιχειρήσεων στη Βραζιλία. Έτσι, η μελέτη παρέχει μια εμπειρική βάση για την κατανόηση της έκτασης και των βασικών χαρακτηριστικών του φαινομένου των ERT στη Βραζιλία πέρα από τις επιμέρους εμπειρίες.
Ένα από τα κεντρικά ζητήματα που εξετάζει το βιβλίο είναι η μετατροπή των εργαζομένων από μισθωτούς σε συλλογικούς ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής και υποκείμενα υπεύθυνα για τη διαχείριση της επιχείρησης. Αυτός ο μετασχηματισμός απαιτεί όχι μόνο την αλλαγή του νομικού καθεστώτος ή της ιδιοκτησιακής δομής της επιχείρησης, αλλά και την ανάληψη από τους εργαζομένους των λειτουργιών λήψης αποφάσεων, οργάνωσης της παραγωγής και διαχείρισης της επιχείρησης, οι οποίες προηγουμένως ασκούνταν από τους εργοδότες και τα διευθυντικά στελέχη. Επομένως, η διαδικασία ανάκτησης εξετάζεται επίσης ως μια διαδικασία μέσα από την οποία αναπτύσσονται και δοκιμάζονται οι ικανότητες των εργαζομένων για αυτοδιαχείριση.
Η έρευνα επικεντρώνεται επίσης στο πώς η αυτοδιαχείριση μετασχηματίζει τις καθημερινές εργασιακές σχέσεις στο εσωτερικό αυτών των επιχειρήσεων. Μέσα από την εξέταση των μηχανισμών λήψης αποφάσεων, της συλλογικής διαχείρισης, του καταμερισμού της εργασίας, των ρυθμίσεων σχετικά με τους μισθούς και τα εισοδήματα και της κατανομής των ευθυνών στο πλαίσιο της παραγωγικής διαδικασίας, το βιβλίο διερευνά τις νέες μορφές οργάνωσης που αναδύονται μετά την εξαφάνιση του αφεντικού. Από αυτή την άποψη, ανοίγει μια συζήτηση σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στην υιοθέτηση της συνεταιριστικής μορφής από μια επιχείρηση και την ανάπτυξη μιας πραγματικά δημοκρατικής και συλλογικής εργατικής διαχείρισης.
Ωστόσο, η ανάκτηση δεν απαλλάσσει πλήρως αυτές τις επιχειρήσεις από τις συνθήκες της καπιταλιστικής οικονομίας. Προβλήματα όπως η πρόσβαση στη χρηματοδότηση και την πίστωση, η προμήθεια πρώτων υλών, η τεχνολογία, η παραγωγική ικανότητα, η εμπορία και η δυνατότητα επιβίωσης στην αγορά εξακολουθούν να έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις επιχειρήσεις που διαχειρίζονται οι εργαζόμενοι. Ενώ οι εργαζόμενοι επιδιώκουν να δημιουργήσουν περισσότερο δημοκρατικές σχέσεις και σχέσεις αλληλεγγύης στο εσωτερικό της επιχείρησης, πρέπει ταυτόχρονα να διασφαλίσουν την οικονομική βιωσιμότητά της. Η μελέτη αναδεικνύει έτσι τόσο τις δυνατότητες της εργατικής αυτοδιαχείρισης όσο και τους υλικούς και θεσμικούς περιορισμούς που αυτή αντιμετωπίζει υπό συνθήκες αγοράς.
Από αυτή την άποψη, το Empresas Recuperadas por Trabalhadores no Brasil αποτελεί μία από τις βασικές εμπειρικές πηγές για την εργατική αυτοδιαχείριση και τις επιχειρήσεις που ανακτήθηκαν από τους εργαζομένους στη Βραζιλία. Συμπληρώνοντας με τη βραζιλιάνικη εμπειρία την εκτεταμένη βιβλιογραφία για τις ανακτημένες επιχειρήσεις που επικεντρώνεται στην Αργεντινή, η μελέτη δείχνει ότι η ανάκτηση επιχειρήσεων από τους εργαζομένους δεν αποτελεί απλώς μια απάντηση στην κρίση με στόχο τη διατήρηση της απασχόλησης· μπορεί επίσης να δημιουργήσει νέες πρακτικές γύρω από την ιδιοκτησία, τη διαχείριση, τις εργασιακές σχέσεις και τη δημοκρατική οργάνωση της παραγωγής.