Derya Nizam, Yeni Nesil Kooperatifler: Topluluk, Aidiyet ve Yer-Temellilik, Κωνσταντινούπολη: Oğlak Yayınları, 2021, 208 σελ. ISBN: 978-625-413-004-5.
Το Yeni Nesil Kooperatifler: Topluluk, Aidiyet ve Yer-Temellilik της Derya Nizam είναι μια κοινωνιολογική μελέτη που εξετάζει τις νέες συνεταιριστικές εμπειρίες που αναδύονται σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου μέσα από τους άξονες της κοινότητας, του αισθήματος του ανήκειν, της συμμετοχής και της τοπικής εδαφικής βάσης. Συγκεντρώνοντας σύγχρονες έρευνες σχετικά με την αναβίωση των συνεταιρισμών, η Nizam προσεγγίζει τους «συνεταιρισμούς νέας γενιάς» όχι ως μια συγκεκριμένη οργανωτική μορφή ή έναν συγκεκριμένο τομέα δραστηριότητας, αλλά ως μέρη ενός κινήματος που διαμορφώνεται από τα κάτω και αναπτύσσει καινοτόμες λύσεις στα υπάρχοντα κοινωνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. Στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης, ο συνεταιρισμός δεν είναι απλώς μια επιχείρηση που παρέχει οικονομικά οφέλη στα μέλη της, αλλά και μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης μέσα από την οποία οικοδομούνται σχέσεις κοινότητας και ανήκειν.
Το βιβλίο εξετάζει διαφορετικές μορφές του νέου συνεταιρισμού μέσα από κοινοτικούς συνεταιρισμούς, πολυσυμμετοχικούς συνεταιρισμούς, περιβαλλοντικούς συνεταιρισμούς, κοινωνικούς συνεταιρισμούς, γυναικείους συνεταιρισμούς και συνεταιρισμούς τροφίμων. Βασισμένα σε έρευνες από διαφορετικές περιοχές του κόσμου, τα κεφάλαια αυτά συζητούν πώς οι συνεταιρισμοί ανταποκρίνονται σε ποικίλα προβλήματα, από τη φτώχεια και την αγροτική ανάπτυξη έως τις κοινωνικές υπηρεσίες, από τις έμφυλες ανισότητες έως την περιβαλλοντική διαχείριση και τα εναλλακτικά συστήματα τροφίμων. Έτσι, ο συνεταιρισμός νέας γενιάς δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα μοντέλο οργάνωσης των οικονομικών συμφερόντων των μελών, αλλά ως μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης που μπορεί να επιτρέψει στις τοπικές κοινότητες να αναπτύξουν συλλογικές λύσεις για τις δικές τους ανάγκες.
Ένας από τους σημαντικότερους άξονες της μελέτης είναι η σχέση μεταξύ δημοκρατίας, συμμετοχής, αλληλεγγύης, αυτονομίας, αυτοδιαχείρισης και συνεταιριστικής οργάνωσης. Ειδικότερα, οι πολυσυμμετοχικοί συνεταιρισμοί εξετάζονται ως δομές που φέρνουν κοντά παραγωγούς, καταναλωτές, εργαζομένους, ειδικούς, εθελοντές και διαφορετικούς θεσμούς γύρω από κοινούς στόχους, ενώ παράλληλα τονίζεται η σημασία αξιών όπως το δικαίωμα στην οργάνωση, η συνεργασία, η αλληλοβοήθεια, η αλληλεγγύη, η αυτονομία και η αυτοδιαχείριση για την ανάπτυξη αυτών των οργανώσεων. Στους κοινοτικούς και περιβαλλοντικούς συνεταιρισμούς, από την άλλη πλευρά, η συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και η δυνατότητά τους να έχουν λόγο για τους δικούς τους χώρους ζωής αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την ανάπτυξη τοπικών και συμμετοχικών μορφών διαχείρισης απέναντι σε μοντέλα διοίκησης από τα πάνω προς τα κάτω.
Ταυτόχρονα, η Nizam δείχνει ότι η συνεταιριστική μορφή δεν δημιουργεί από μόνη της μια οργάνωση δημοκρατική, εξισωτική ή τοποθετημένη έξω από τις καπιταλιστικές σχέσεις. Οι μελέτες για τους γυναικείους συνεταιρισμούς δείχνουν ότι οι έμφυλες, ταξικές και άλλες ανισότητες μπορούν να αναπαράγονται στο εσωτερικό των συνεταιρισμών· τα παραδείγματα των συνεταιρισμών τροφίμων αναδεικνύουν τα όρια της συμμετοχής και της κοινωνικής συμπερίληψης· ενώ οι μελέτες για τους αγροτικούς συνεταιρισμούς δείχνουν πώς οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, η χρηματιστικοποίηση και η εμπορευματοποίηση μπορούν να μετασχηματίσουν τις συνεταιριστικές δομές. Για τον λόγο αυτό, αντί να αντιμετωπίζει τους συνεταιρισμούς ως μια ομοιογενή εναλλακτική απέναντι στις επιχειρήσεις, το βιβλίο τους εξετάζει ως οργανώσεις μέσα στις οποίες εκδηλώνονται οι σχέσεις και οι εντάσεις μεταξύ οικονομικών συμφερόντων και κοινωνικών αξιών.
Οι τελευταίες ενότητες του βιβλίου μεταφέρουν αυτή τη συζήτηση στον καθοριστικό ρόλο των κοινωνικών αξιών στη συνεταιριστική οργάνωση. Το αίσθημα του ανήκειν, η εμπιστοσύνη και η αλληλεγγύη αναδεικνύονται ως θεμελιώδεις δεσμοί που εμποδίζουν τα μέλη να ενεργούν αποκλειστικά με γνώμονα την επιδίωξη οικονομικού οφέλους και συμβάλλουν στη διατήρηση της συνεταιριστικής κοινότητας. Τα διαφορετικά παραδείγματα δείχνουν επίσης πώς οι συνεταιριστικές αξίες μπορούν να μεταβάλλονται μέσα από τη συνάντησή τους με την αγορά, το κράτος και τον νεοφιλελεύθερο μετασχηματισμό. Στην προσέγγιση της Nizam, η ιδιαίτερη δυναμική των συνεταιρισμών νέας γενιάς δεν βρίσκεται μόνο στη δημιουργία νέων οικονομικών δραστηριοτήτων, αλλά στην ικανότητά τους να ανοίγουν χώρους για τη διαμόρφωση εναλλακτικών κοινωνικών σχέσεων και αξιών, αναπτύσσοντας παράλληλα συλλογικές απαντήσεις σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα.
Από αυτή την άποψη, το Yeni Nesil Kooperatifler αποτελεί μια σημαντική πηγή για να σκεφτούμε τη συνεταιριστική οργάνωση στο πλαίσιο των συζητήσεων για τη δημοκρατική συλλογική οργάνωση και την κοινωνική αυτοδιαχείριση. Παρόλο που το βιβλίο δεν επικεντρώνεται άμεσα στον εργατικό έλεγχο ή στην εργατική αυτοδιαχείριση, παρουσιάζει σημαντικά σημεία επαφής με αυτές τις συζητήσεις μέσα από την έμφαση που δίνει στην οργάνωση των κοινοτήτων γύρω από τις δικές τους ανάγκες, στη συμμετοχή τους στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, στην ανάπτυξη συλλογικών ικανοτήτων πάνω στους τοπικούς πόρους και την κοινωνική ζωή, καθώς και στην ανάδειξη των αρχών της αυτονομίας και της αυτοδιαχείρισης. Παράλληλα, η προσέγγισή του, η οποία δεν εξιδανικεύει τους συνεταιρισμούς, είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή δείχνει ότι η συνεταιριστική ιδιοκτησία από μόνη της δεν ισοδυναμεί με δημοκρατικό έλεγχο· ο χαρακτήρας των συνεταιρισμών πρέπει να αξιολογείται με βάση τη συμμετοχή, τις σχέσεις εξουσίας, τις κοινωνικές αξίες και τις πρακτικές λήψης αποφάσεων.