Maurizio Atzeni (επιμ.), Alternative Work Organizations, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2012, 207 σελ. ISBN: 978-0-230-24140-4 (σκληρόδετο)· 978-1-137-02904-1 (ηλεκτρονικό βιβλίο).
Το Alternative Work Organizations, σε επιμέλεια του Maurizio Atzeni, είναι ένας συλλογικός τόμος που εξετάζει θεωρητικά και εμπειρικά τον εργατικό έλεγχο, την αυτοδιαχείριση, τον συνεργατισμό και τις δημοκρατικές μορφές οργάνωσης της εργασίας που αναδύονται ως εναλλακτικές στην ιεραρχική και διοικητικά προσανατολισμένη οργάνωση του καπιταλιστικού χώρου εργασίας. Αφετηρία του βιβλίου αποτελεί η κριτική της διαδεδομένης αντίληψης ότι η συγκέντρωση της εξουσίας λήψης αποφάσεων στα χέρια των διευθυντικών στελεχών είναι φυσική και αναπόφευκτη. Ο Atzeni υπογραμμίζει ότι η ιστορία του εργατικού κινήματος είναι γεμάτη από εμπειρίες που έχουν επανειλημμένα αμφισβητήσει αυτές τις παραδοχές σχετικά με την ιδιοκτησία, τη διοίκηση, τη μισθωτή εργασία και την οργάνωση της εργασίας.
Στο βιβλίο, ο εργατικός έλεγχος και η αυτοδιαχείριση αντιμετωπίζονται ως βασικές έννοιες για την κατανόηση των εναλλακτικών μορφών οργάνωσης της εργασίας. Για τον Atzeni, ο εργατικός έλεγχος αναφέρεται στη δημοκρατική εξουσία των εργαζομένων να λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με την παραγωγή και τη διοίκηση και, υπό αυτή την έννοια, αντιπαραθέτει στην αυταρχική και ιεραρχική δομή του καπιταλιστικού χώρου εργασίας τις αρχές της εργατικής αυτονομίας, της αλληλεγγύης, της ισότητας και της άμεσης δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, το βιβλίο δεν περιορίζει τον εργατικό έλεγχο σε ένα ενιαίο μοντέλο, αλλά δείχνει ότι ιστορικά έχει αποκτήσει διαφορετικές σημασίες και μορφές, από τα επαναστατικά εργατικά συμβούλια και τους συνεταιρισμούς παραγωγών έως τις συνδικαλιστικές στρατηγικές ελέγχου και τις διάφορες μορφές εργατικής συμμετοχής.
Τα κεφάλαια του τόμου εξετάζουν συγκριτικά διαφορετικές ιστορικές και γεωγραφικές εμπειρίες. Οι καταλήψεις εργοστασίων και οι πρωτοβουλίες εναλλακτικής παραγωγής στη Βρετανία τη δεκαετία του 1970, το ανθρακωρυχείο Tower Colliery στη Νότια Ουαλία που ανήκε στους εργαζομένους του, οι συνεταιρισμοί του Mondragón, οι συνεταιρισμοί παραγωγών στη Βενεζουέλα, οι επιχειρήσεις που ανακτήθηκαν από τους εργαζομένους τους στην Αργεντινή, οι συνεταιρισμοί στην Ινδία και οι ομάδες αυτοβοήθειας στο Ναϊρόμπι αποτελούν τα κύρια πεδία μελέτης του βιβλίου. Έτσι, οι εναλλακτικές μορφές οργάνωσης της εργασίας εξετάζονται μέσα σε διαφορετικά πολιτικά, θεσμικά και κοινωνικά πλαίσια, χωρίς να περιορίζονται αποκλειστικά στη συνεταιριστική μορφή.
Μία από τις κεντρικές εντάσεις που διερευνά το βιβλίο αφορά τη σχέση μεταξύ του δημοκρατικού ελέγχου που εγκαθιδρύουν οι εργαζόμενοι στον χώρο εργασίας και των εξωτερικών πιέσεων της καπιταλιστικής αγοράς. Παρότι οι αυτοδιαχειριζόμενες επιχειρήσεις μπορούν να λαμβάνουν συλλογικές και δημοκρατικές αποφάσεις σχετικά με την παραγωγή, εξακολουθούν να βρίσκονται αντιμέτωπες με συνθήκες της αγοράς πάνω στις οποίες έχουν περιορισμένο έλεγχο, όπως οι πελάτες, οι τιμές, η πίστωση, οι πρώτες ύλες, ο ανταγωνισμός και οι προθεσμίες παράδοσης. Ο Atzeni επισημαίνει ότι αυτές οι πιέσεις μπορούν με την πάροδο του χρόνου να οδηγήσουν στη συγκέντρωση της λήψης αποφάσεων, στην εκχώρηση εξουσίας, στην εκ νέου ακαμψία του καταμερισμού της εργασίας και στη διάβρωση των εξισωτικών πρακτικών. Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση γύρω από τον «εκφυλισμό» των συνεταιρισμών και των αυτοδιαχειριζόμενων επιχειρήσεων στο πλαίσιο του καπιταλισμού αποτελεί έναν από τους σημαντικούς άξονες του βιβλίου.
Ωστόσο, το Alternative Work Organizations δεν θεωρεί αυτούς τους περιορισμούς απόδειξη ότι ο εργατικός έλεγχος είναι αδύνατος ή ασήμαντος. Στην περίπτωση των αυτοδιαχειριζόμενων επιχειρήσεων στην Αργεντινή, για παράδειγμα, αναδεικνύονται συγκεκριμένοι μετασχηματισμοί, όπως η κατάργηση διευθυντικών και εποπτικών θέσεων, η αποκέντρωση των διαδικασιών λήψης αποφάσεων και η ενίσχυση της συνεργασίας και της κοινής ευθύνης στη θέση των σχέσεων εντολής και ελέγχου. Η περίπτωση του Tower Colliery δείχνει επίσης ότι, παρά τις εμπορικές και τεχνικές πιέσεις, κατέστη δυνατό να διατηρηθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα υψηλά επίπεδα δημοκρατικής οργάνωσης και συλλογικού ελέγχου.
Από αυτή την άποψη, το Alternative Work Organizations είναι μια σημαντική πηγή που εξετάζει από κοινού τόσο τις μετασχηματιστικές δυνατότητες του εργατικού ελέγχου και της αυτοδιαχείρισης όσο και τους περιορισμούς που τους επιβάλλουν η καπιταλιστική αγορά, το κράτος και το θεσμικό περιβάλλον. Αντί να παρουσιάζει τις εναλλακτικές μορφές οργάνωσης της εργασίας ως ιδανικά μοντέλα, ο τόμος είναι ιδιαίτερα πολύτιμος επειδή δείχνει τους κοινωνικούς αγώνες μέσα από τους οποίους αυτές αναδύονται, τον τρόπο με τον οποίο μετασχηματίζονται στην καθημερινή τους λειτουργία και τις υλικές και θεσμικές συνθήκες με τις οποίες πρέπει να αναμετρηθούν προκειμένου να διατηρήσουν τις δημοκρατικές πρακτικές τους.