William Foote Whyte και Kathleen King Whyte, Making Mondragon: The Growth and Dynamics of the Worker Cooperative Complex, 2η αναθεωρημένη έκδοση, Ithaca, Νέα Υόρκη: ILR Press / Cornell University Press, 1991, 333 σελ. ISBN: 0-87546-182-4.
Το Making Mondragon είναι ένα από τα κλασικά έργα της βιβλιογραφίας για τους εργατικούς συνεταιρισμούς και τη δημοκρατία στον χώρο εργασίας και εξετάζει την ίδρυση, την ανάπτυξη και την οργανωτική εξέλιξη του συνεταιριστικού συμπλέγματος του Mondragón, το οποίο αναπτύχθηκε στη Χώρα των Βάσκων στην Ισπανία. Βασιζόμενοι σε πολυετή επιτόπια έρευνα, συνεντεύξεις και οργανωτικά έγγραφα, οι Whyte και Whyte δεν περιορίζονται στην παρουσίαση του Mondragón ως ενός επιτυχημένου παραδείγματος συνεταιρισμού, αλλά διερευνούν επίσης πώς μπορούν να ιδρυθούν, να αναπτυχθούν και να αντέξουν σε οικονομικές κρίσεις οι επιχειρήσεις που ανήκουν στους εργαζομένους, καθώς και πώς μπορεί να διατηρηθεί ο δημοκρατικός εργατικός έλεγχος κατά τη διαδικασία της ανάπτυξής τους.
Το βιβλίο δεν εξηγεί την ανάπτυξη του Mondragón αποκλειστικά μέσω της επιτυχίας των επιμέρους συνεταιρισμών. Εξετάζει τη συνεταιριστική τράπεζα Caja Laboral, το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, τους οργανισμούς έρευνας και τεχνικής υποστήριξης και τους μηχανισμούς αλληλεγγύης μεταξύ των συνεταιρισμών ως μέρη μιας ολοκληρωμένης θεσμικής δομής που διαμορφώθηκε γύρω από τους παραγωγικούς συνεταιρισμούς. Ειδικότερα, η Caja Laboral δεν είναι απλώς μια τράπεζα που παρέχει χρηματοδότηση, αλλά ένας κεντρικός θεσμός που υποστηρίζει τη δημιουργία νέων συνεταιρισμών και μπορεί να παρεμβαίνει οικονομικά και τεχνικά σε επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν κρίση. Η δομή αυτή δείχνει ότι, στην εμπειρία του Mondragón, η βιωσιμότητα των επιχειρήσεων που ανήκουν στους εργαζομένους εξαρτάται όχι μόνο από τη δημοκρατική διοίκηση στο εσωτερικό της επιχείρησης, αλλά και από τους οικονομικούς και κοινωνικούς θεσμούς που τις περιβάλλουν.
Μία από τις σημαντικές πτυχές της μελέτης είναι ότι διακρίνει την εργατική ιδιοκτησία από τον πραγματικό έλεγχο των εργαζομένων πάνω στις διαδικασίες παραγωγής και διοίκησης. Παρότι στο Mondragón οι σημαντικές αλλαγές πολιτικής υπόκεινται στη δημοκρατική απόφαση των μελών, οι Whyte και Whyte δείχνουν ότι η συμμετοχή στη συνολική διακυβέρνηση της επιχείρησης δεν ταυτίζεται με τη συμμετοχή στην καθημερινή οργάνωση της εργασίας. Ιδιαίτερα στις διαδικασίες τεχνολογικής αλλαγής και ανασχεδιασμού της εργασίας, ο καθοριστικός ρόλος των διευθυντικών και εξειδικευμένων στελεχών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι εργαζόμενοι παρεμβαίνουν αφού έχουν ήδη καταρτιστεί τα σχέδια, οδηγεί τους συγγραφείς στη διάκριση μεταξύ «αντιδραστικής» (reactive) και «προδραστικής» (proactive) συμμετοχής. Έτσι, το βιβλίο παρουσιάζει μια πιο σύνθετη εικόνα του Mondragón, δείχνοντας ότι η συνεταιριστική ιδιοκτησία από μόνη της δεν εγγυάται την πλήρη εργατική αυτοδιαχείριση.
Οι εντάσεις αυτές γίνονται ακόμη πιο εμφανείς στα τμήματα του βιβλίου που εξετάζουν τις συγκρούσεις στο εσωτερικό του Mondragón. Ειδικότερα, η απεργία στην Ulgor το 1974 αναλύεται διεξοδικά ως ένα κρίσιμο παράδειγμα που δείχνει ότι η σύγκρουση μεταξύ εργασίας και διοίκησης δεν εξαφανίζεται σε έναν συνεταιρισμό όπου οι εργαζόμενοι είναι ταυτόχρονα μέλη και ιδιοκτήτες της επιχείρησης. Μετά την απεργία, στην οποία συμμετείχαν περίπου τετρακόσια μέλη, δεκαεπτά εργαζόμενοι-μέλη διαγράφηκαν και εκατοντάδες μέλη υπέστησαν κυρώσεις, γεγονός που προκάλεσε σημαντικές συζητήσεις στο εσωτερικό του Mondragón και στη βασκική κοινωνία σχετικά με τα όρια της συνεταιριστικής δημοκρατίας. Το βιβλίο εξετάζει επίσης τις θυσίες σε μισθούς και βραχυπρόθεσμα εισοδήματα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 1980, τις μετακινήσεις εργαζομένων μεταξύ συνεταιρισμών και τους κοινούς μηχανισμούς κοινωνικής ασφάλισης, δείχνοντας πώς η αλληλεγγύη μετατράπηκε σε μια συγκεκριμένη θεσμική πρακτική υπό συνθήκες οικονομικής κρίσης.
Η δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση, που δημοσιεύθηκε το 1991, αποτυπώνει επίσης ένα σημαντικό ιστορικό κατώφλι πριν από τη διαδικασία διεθνοποίησης του Mondragón, η οποία θα γινόταν όλο και πιο εμφανής τα επόμενα χρόνια. Αντιμέτωποι με την εντεινόμενη ανταγωνιστικότητα στην ευρωπαϊκή αγορά, τον τεχνολογικό μετασχηματισμό, την ανάπτυξη των επιχειρήσεων και την αυξανόμενη πολυπλοκότητα των οργανωτικών δομών, οι συγγραφείς θέτουν ως θεμελιώδες ζήτημα το πώς μπορούν να διατηρηθούν η συνεταιριστική δημοκρατία και ο εργατικός έλεγχος καθώς αυξάνεται η κλίμακα και εντείνονται οι πιέσεις της αγοράς. Το βιβλίο δεν καλύπτει ακόμη τη μεταγενέστερη διαδικασία παγκοσμιοποίησης του Mondragón ούτε τις συζητήσεις που προκάλεσαν οι μη συνεταιριστικές θυγατρικές του στο εξωτερικό· ωστόσο, αναδεικνύει με σαφήνεια τις πιέσεις για συγκεντροποίηση, ανταγωνισμό και αναδιάρθρωση που εμφανίζονταν στις παραμονές αυτού του μετασχηματισμού.
Το Making Mondragon δεν αποτελεί, επομένως, απλώς μια ιστορία του Mondragón, αλλά μια θεμελιώδη μελέτη για τη βιωσιμότητα της εργατικής ιδιοκτησίας, του εργατικού ελέγχου, της δημοκρατίας στον χώρο εργασίας και της αυτοδιαχείρισης σε επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας που λειτουργούν εντός της αγοράς. Εξετάζοντας τα όρια της δημοκρατικής συμμετοχής, τις εντάσεις μεταξύ διοίκησης και μελών και τα προβλήματα που δημιουργεί η ανάπτυξη, παράλληλα με τις θεσμικές καινοτομίες και τις οικονομικές επιτυχίες του Mondragón, το βιβλίο αποτελεί ένα σημαντικό ιστορικό σημείο αφετηρίας για την κατανόηση των μεταγενέστερων συζητήσεων σχετικά με τη διεθνοποίηση και τον «εκφυλισμό» των συνεταιρισμών.