Alexandre Costa Barbosa κ.ά. (επιμ.), Tecnologia Sem-Teto: por territórios digitais soberanos, São Paulo: Editora Dandara / Núcleo de Tecnologia do MTST, 2025, 138 σελ. ISBN: 978-65-88586-48-8.
Το Tecnologia Sem-Teto είναι ένα συλλογικό έργο που εξετάζει τις εμπειρίες του Movimento dos Trabalhadores Sem-Teto (MTST – Κίνημα Εργαζομένων Χωρίς Στέγη) της Βραζιλίας στον τομέα της τεχνολογίας, τη συζήτηση γύρω από την ψηφιακή κυριαρχία και τις δυνατότητες συλλογικής οικειοποίησης της τεχνολογίας από τα κοινωνικά κινήματα. Με αφετηρία την εμπειρία του Núcleo de Tecnologia (Τεχνολογικού Πυρήνα) του MTST, το βιβλίο προσεγγίζει την τεχνολογία όχι ως ένα τεχνικό πεδίο που βρίσκεται έξω από τους κοινωνικούς αγώνες, αλλά ως άμεσο μέρος των ταξικών σχέσεων και της πολιτικής πάλης. Σε αυτό το πλαίσιο, το βασικό ζήτημα δεν είναι η ύπαρξη της τεχνολογίας καθαυτή, αλλά ποιος ελέγχει την τεχνολογία, για ποιους σκοπούς και σύμφωνα με ποια κοινωνικά συμφέροντα.
Στο επίκεντρο του βιβλίου βρίσκεται η έννοια της «λαϊκής ψηφιακής κυριαρχίας» (soberania digital popular). Αντί να περιορίζει την ψηφιακή κυριαρχία αποκλειστικά στην τεχνολογική ανεξαρτησία των κρατών ή στην προστασία της ιδιωτικότητας των ατομικών δεδομένων, αυτή η προσέγγιση τη συνδέει με την ικανότητα των εργαζομένων και των κοινοτήτων να αναπτύσσουν συλλογικά τεχνολογικές γνώσεις, εργαλεία και υποδομές. Απέναντι στη χρήση του διαδικτύου, των πλατφορμών, των δεδομένων και της τεχνητής νοημοσύνης αποκλειστικά με τις μορφές που προσφέρουν οι μεγάλες επιχειρήσεις, το βιβλίο υποστηρίζει την ανάπτυξη τεχνολογιών που βασίζονται στις ανάγκες και τις εμπειρίες της εργατικής τάξης και την κοινωνική οικειοποίηση της τεχνολογικής γνώσης.
Αυτή η προοπτική συμπληρώνεται από την αντίληψη της «κοινωνικής λειτουργίας της τεχνολογίας» που αναπτύσσεται στο βιβλίο. Η τεχνολογική δραστηριότητα του MTST αντιπαραθέτει στην αντίληψη της καινοτομίας που επικεντρώνεται στην αγορά μια συλλογική και συμμετοχική πρακτική τεχνολογικής παραγωγής, η οποία προκύπτει από τις συγκεκριμένες ανάγκες των κοινοτήτων. Υπό αυτή την έννοια, τεχνολογική καινοτομία δεν σημαίνει απλώς ανάπτυξη νέων προϊόντων ή εφαρμογών, αλλά δημιουργία εργαλείων που ενισχύουν την αυτονομία και την ικανότητα αυτοοργάνωσης των κοινοτήτων. Το βιβλίο συζητά αυτή την προσέγγιση ως μια υπέρβαση της τεχνολογίας ως απλού εργαλείου αντίστασης, καθιστώντας την ταυτόχρονα μέρος της οικοδόμησης εναλλακτικών κοινωνικών σχέσεων.
Το βιβλίο αναπτύσσει επίσης αυτή την προσέγγιση μέσα από τις συγκεκριμένες οργανωτικές εμπειρίες του MTST. Ενώ οι εργαζόμενοι στον τεχνολογικό τομέα βρίσκουν στο Núcleo έναν χώρο συλλογικής πολιτικής δράσης και οργάνωσης, εργαζόμενοι από άλλους τομείς, όπως οι κατασκευές και η οικιακή εργασία, αναπτύσσουν επίσης μια ενεργή σχέση με τις τεχνολογίες, μαθαίνοντας, διδάσκοντας και οικειοποιούμενοι αυτές σύμφωνα με τις συλλογικές ανάγκες. Έτσι, η τεχνολογική παραγωγή και η ταξική οργάνωση δεν αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστές διαδικασίες, αλλά ως πρακτικές που αλληλοενισχύονται· η ταξική αλληλεγγύη γίνεται, με τη σειρά της, μία από τις οργανωτικές αρχές της ίδιας της τεχνολογικής παραγωγής.
Μέσα από δώδεκα κεφάλαια οργανωμένα σε πέντε μέρη, το έργο εξετάζει αλληλένδετα πεδία όπως η τεχνολογία και η ταξική πάλη, η λαϊκή ψηφιακή κυριαρχία, η κοινωνική λειτουργία της τεχνολογίας, οι αλληλέγγυες και κοινοτικά προσανατολισμένες υποδομές συνδεσιμότητας, η κριτική τεχνολογική εκπαίδευση, η αξιοπρεπής εργασία, τα δεδομένα και τα ψηφιακά δικαιώματα. Επομένως, το βιβλίο δεν αποτελεί απλώς μια καταγραφή των τεχνολογικών πρωτοβουλιών του MTST, αλλά μια προσπάθεια να αναπτυχθεί, με βάση αυτές τις εμπειρίες, μια ευρύτερη πολιτική προοπτική για το πώς οι ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να αναδιοργανωθούν από τα κάτω.
Από αυτή την άποψη, το Tecnologia Sem-Teto αποτελεί μια σημαντική πηγή που διευρύνει τις συζητήσεις για τον εργατικό έλεγχο και την αυτοδιαχείριση προς το πεδίο των ψηφιακών τεχνολογιών και υποδομών. Αντίστοιχα με το ζήτημα του ελέγχου των μέσων παραγωγής στο εργοστάσιο ή στον χώρο εργασίας, θέτει το ερώτημα ποιος ελέγχει τον κώδικα, τις πλατφόρμες, τα δεδομένα, τα δίκτυα και τις υποδομές στις συνθήκες του ψηφιακού καπιταλισμού. Μέσα από την εμπειρία του MTST, το βιβλίο δείχνει ότι η απλή πρόσβαση στην τεχνολογία δεν αρκεί· η ικανότητα των εργαζομένων και των κοινοτήτων να αναπτύσσουν συλλογικά την τεχνολογία, να καθορίζουν την κατεύθυνσή της και να τη χρησιμοποιούν σύμφωνα με τις δικές τους κοινωνικές ανάγκες είναι καθοριστική για την οικοδόμηση ενός εναλλακτικού ψηφιακού μέλλοντος.