Marcelo Vieta, Workers’ Self-Management in Argentina: Contesting Neo-Liberalism by Occupying Companies, Creating Cooperatives, and Recuperating Autogestión, Leiden: Brill, 2020, 644 σελ. ISBN: 978-90-04-26896-8.
Το βιβλίο του Marcelo Vieta, Workers’ Self-Management in Argentina: Contesting Neo-Liberalism by Occupying Companies, Creating Cooperatives, and Recuperating Autogestión, προσφέρει μια ολοκληρωμένη ανάλυση της εμφάνισης, της ανάπτυξης και της εδραίωσης των επιχειρήσεων που ανακτήθηκαν από τους εργαζομένους τους (empresas recuperadas por sus trabajadores – ERT) στην Αργεντινή, από την οπτική του εργατικού ελέγχου και της αυτοδιαχείρισης. Βασισμένη σε σχεδόν δύο δεκαετίες έρευνας, η μελέτη εντάσσει τις καταλήψεις χώρων εργασίας, την ανάκτηση επιχειρήσεων από τους εργαζομένους, τη μετατροπή τους σε συνεταιρισμούς και την εγκαθίδρυση της εργατικής αυτοδιαχείρισης — διαδικασίες που επιταχύνθηκαν ιδιαίτερα γύρω από την οικονομική και κοινωνική κρίση του 2001 — σε μια μακρύτερη ιστορία ταξικής πάλης. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Vieta, περίπου 400 επιχειρήσεις στην Αργεντινή ανακτήθηκαν από περίπου 16.000 εργαζομένους και αναδιοργανώθηκαν ως συνεταιρισμοί.
Το βιβλίο δεν αντιμετωπίζει αυτές τις εμπειρίες απλώς ως αμυντικές απαντήσεις στην ανεργία και στο κλείσιμο επιχειρήσεων που προκάλεσε η νεοφιλελεύθερη κρίση. Συνδυάζοντας τον μαρξισμό της ταξικής πάλης με την κριτική κοινωνιολογία της εργασίας, ο Vieta εντάσσει το κίνημα των ERT τόσο στη μακρά ιστορία των αγώνων της εργατικής τάξης της Αργεντινής όσο και στο ευρύτερο πλαίσιο των ιστορικών απαντήσεων που ανέπτυξαν οι εργαζόμενοι απέναντι στις καπιταλιστικές κρίσεις. Ενώ η κατάληψη των χώρων εργασίας και η επανεκκίνηση της παραγωγής αποτελούν την αρχή αυτής της διαδικασίας, το κεντρικό ζήτημα διευρύνεται προς ερωτήματα σχετικά με το πώς οι εργαζόμενοι οργανώνουν την παραγωγή χωρίς αφεντικά και παραδοσιακές διοικητικές δομές, πώς λαμβάνουν αποφάσεις και πώς αναπτύσσουν νέες συλλογικές εργασιακές σχέσεις.
Στο επίκεντρο του βιβλίου βρίσκεται, επομένως, μια διαδικασία μετασχηματισμού που εκτείνεται από την κατάληψη στην ανάκτηση, από την ανάκτηση στη συνεταιριστικοποίηση και από τη συνεταιριστικοποίηση στην αυτοδιαχείριση. Οι εργαζόμενοι δεν περιορίζονται στην επαναλειτουργία επιχειρήσεων που απειλούνται με κλείσιμο· πρέπει επίσης να αναδιοργανώσουν τον καταμερισμό της εργασίας, τις διοικητικές ιεραρχίες, τις μισθολογικές σχέσεις και τις σχέσεις εισοδήματος, τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων και τις καθημερινές εργασιακές πρακτικές. Έτσι, οι ERT προσεγγίζονται ως εμπειρίες που υπερβαίνουν μια αλλαγή στη νομική μορφή της ιδιοκτησίας, αμφισβητώντας τις διακρίσεις μεταξύ αφεντικού και εργαζομένου και μεταξύ διευθυντή και υπαλλήλου μέσα στην καπιταλιστική επιχείρηση, ενώ παράλληλα δοκιμάζουν στην πράξη διαφορετικές μορφές δημοκρατίας στους χώρους εργασίας.
Στην ανάλυση του Vieta, αυτή η διαδικασία αναδεικνύεται επίσης ως μια εμπειρία που μετασχηματίζει τους ίδιους τους εργαζομένους και τις μεταξύ τους σχέσεις. Η μετάβαση από τη θέση των μισθωτών εργαζομένων σε trabajadores autogestionados — αυτοδιαχειριζόμενους εργαζομένους που αναλαμβάνουν συλλογικά την ευθύνη της επιχείρησης — δεν αποτελεί απλώς μια αλλαγή στη διοικητική δομή. Οι ικανότητες των εργαζομένων να λαμβάνουν αποφάσεις, να αναλαμβάνουν ευθύνες, να συντονίζουν την παραγωγή και να επιλύουν συλλογικά προβλήματα αναπτύσσονται μέσα από τις διαδικασίες αγώνα και αυτοδιαχείρισης. Από αυτή την άποψη, το βιβλίο επιτρέπει να κατανοήσουμε την εργατική αυτοδιαχείριση όχι ως απλή εφαρμογή προϋπαρχουσών δημοκρατικών δεξιοτήτων, αλλά και ως μια κοινωνική πρακτική που μαθαίνεται και παράγεται μέσα από τον αγώνα.
Μία από τις σημαντικότερες θεωρητικές συμβολές του βιβλίου είναι η ανάπτυξη της έννοιας της autogestión. Ο Vieta χρησιμοποιεί την έννοια με ευρύτερη σημασία από τον απλό αγγλικό όρο «self-management» και, ξεκινώντας από τις εμπειρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών του κινήματος, αναπτύσσει μια κοινωνική θεωρία της autogestión. Εδώ, η αυτοδιαχείριση δεν σημαίνει απλώς ότι οι εργαζόμενοι διαχειρίζονται μόνοι τους μια επιχείρηση· νοείται ως μια πολιτικά προεικονιστική και ηθική πρακτική, προσανατολισμένη στην οικοδόμηση διαφορετικών σχέσεων εργασίας και ζωής μέσα στις υπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις. Οι επιδράσεις αυτού του μετασχηματισμού μπορούν να επεκταθούν πέρα από τα όρια του χώρου εργασίας, στις σχέσεις που αναπτύσσουν οι επιχειρήσεις με τις γύρω γειτονιές, τις κοινότητες, τα κοινωνικά κινήματα και τα δίκτυα αλληλεγγύης.
Αυτή η προσέγγιση επιτρέπει επίσης να εξεταστούν τα όρια και οι αντιφάσεις των επιχειρήσεων που έχουν ανακτηθεί από τους εργαζομένους. Παρόλο που οι εργαζόμενοι μπορούν να μετασχηματίσουν σε σημαντικό βαθμό τις καπιταλιστικές διοικητικές σχέσεις στο εσωτερικό της επιχείρησης, πρέπει να συνεχίσουν να λειτουργούν μέσα στις καπιταλιστικές αγορές, στα νομικά πλαίσια, στους χρηματοδοτικούς περιορισμούς και στις ευρύτερες οικονομικές σχέσεις. Επομένως, η μετατροπή μιας επιχείρησης σε συνεταιρισμό δεν σημαίνει από μόνη της έξοδο από τις καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις. Ένα από τα σημαντικά ερωτήματα του βιβλίου προκύπτει ακριβώς εδώ: θα παραμείνει η εργατική αυτοδιαχείριση μια εναλλακτική μορφή διαχείρισης περιορισμένη μέσα στα όρια της επιχείρησης ή μπορεί, μέσω των σχέσεων με άλλες ανακτημένες επιχειρήσεις, κοινότητες και κοινωνικά κινήματα, να αναπτύξει ευρύτερες δημοκρατικές και αλληλέγγυες οικονομικές σχέσεις;
Από αυτή την οπτική, το Workers’ Self-Management in Argentina αποτελεί μια θεμελιώδη μελέτη που εξετάζει τον εργατικό έλεγχο και την αυτοδιαχείριση τόσο ως συγκεκριμένες πρακτικές στους χώρους εργασίας όσο και μέσα σε μια ευρύτερη προοπτική κοινωνικού μετασχηματισμού. Το βιβλίο προσεγγίζει τις ανακτημένες επιχειρήσεις της Αργεντινής όχι απλώς ως ασυνήθιστες επιχειρήσεις που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια μιας οικονομικής κρίσης, αλλά ως εμπειρίες στις οποίες οι εργαζόμενοι ανακτούν τα μέσα παραγωγής, αναδιοργανώνουν τις εργασιακές σχέσεις, μαθαίνουν τη συλλογική διαχείριση και επιχειρούν να οικοδομήσουν στην πράξη διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις. Η προσέγγιση του Vieta στην autogestión προσφέρει έτσι ένα ισχυρό θεωρητικό πλαίσιο για να σκεφτούμε τις δυνατότητες της εργατικής αυτοδιαχείρισης πέρα από το επίπεδο της «επιχείρησης χωρίς αφεντικό», μέσα από τις συνδέσεις μεταξύ δημοκρατίας στους χώρους εργασίας, μετασχηματισμού της εργατικής υποκειμενικότητας, κοινοτικών σχέσεων και προεικονιστικής οικοδόμησης κοινωνικών σχέσεων πέρα από τον καπιταλισμό.