Σωτήρης Κωστόπουλος, Αυτοδιαχείριση, Αθήνα: Στοχαστής, 1984, 272 σελ.
Το Αυτοδιαχείριση είναι μια εκτενής μελέτη που εξετάζει συγκριτικά την αυτοδιαχείριση μέσα από τις μορφές που αυτή έχει λάβει σε διαφορετικά οικονομικά και πολιτικά συστήματα. Ο Κωστόπουλος προσεγγίζει την αυτοδιαχείριση όχι απλώς ως ένα τεχνικό μοντέλο οργάνωσης της διοίκησης των επιχειρήσεων, αλλά ως ένα ζήτημα που συνδέεται με τη θέση των εργαζομένων στις διαδικασίες παραγωγής και λήψης αποφάσεων, τις σχέσεις ιδιοκτησίας και τη δομή του οικονομικού συστήματος. Στο εισαγωγικό μέρος του βιβλίου συζητούνται η σημασία της έννοιας της αυτοδιαχείρισης, το περιεχόμενό της από τη σκοπιά των εργαζομένων, η σχέση της με το συνεταιριστικό κίνημα και οι διαφορετικές μορφές που προσλαμβάνει στο πλαίσιο καπιταλιστικών και σοσιαλιστικών συστημάτων.
Στο πρώτο μέρος της μελέτης εξετάζονται συγκριτικά μοντέλα συμμετοχής, συνεταιρισμού και αυτοδιαχείρισης που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου. Παρουσιάζονται το σύστημα της Mitbestimmung στη Δυτική Γερμανία, τα κιμπούτς στο Ισραήλ, τα χωριά Ujamaa στην Τανζανία, η αλγερινή αυτοδιαχείριση, οι απόπειρες επιχειρησιακής αυτοδιαχείρισης στην Τσεχοσλοβακία, τα κολχόζ και τα σοβχόζ της Σοβιετικής Ένωσης και οι λαϊκές κομμούνες της Κίνας. Με αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο διαμορφώνει ένα ευρύ διεθνές πλαίσιο, δείχνοντας ότι οι οργανώσεις που εντάσσονται υπό τον όρο «αυτοδιαχείριση» μπορούν στην πραγματικότητα να βασίζονται σε πολύ διαφορετικές μεταξύ τους σχέσεις ιδιοκτησίας, διοίκησης και λήψης αποφάσεων.
Το κύριο βάρος του βιβλίου, ωστόσο, δίνεται στο σύστημα εργατικής αυτοδιαχείρισης που αναπτύχθηκε στη Γιουγκοσλαβία. Με αφετηρία το ιστορικό και πολιτικό υπόβαθρο της γιουγκοσλαβικής εμπειρίας, εξετάζεται αναλυτικά η διοικητική δομή των επιχειρήσεων και αναλύονται οι σχέσεις μεταξύ των εργατικών συμβουλίων, των διοικητικών επιτροπών, των διευθυντών των επιχειρήσεων και της συμμετοχής των εργαζομένων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Παράλληλα, μέσα από ζητήματα όπως η κατανομή των εισοδημάτων στις επιχειρήσεις, οι μισθοί, η λήψη οικονομικών αποφάσεων και η καθημερινή λειτουργία των θεσμών αυτοδιαχείρισης, διερευνάται η έκταση του τυπικού και πραγματικού ελέγχου των εργαζομένων πάνω στην παραγωγή.
Η προσέγγιση του Κωστόπουλου δεν περιορίζεται στην παρουσίαση του γιουγκοσλαβικού μοντέλου ως ενός ιδανικού συστήματος αυτοδιαχείρισης. Το βιβλίο συζητά επίσης τις εντάσεις ανάμεσα στην πραγματική συμμετοχή των εργαζομένων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και στην επιρροή των γραφειοκρατικών, διοικητικών και πολιτικών δομών. Ο τρόπος με τον οποίο ασκούνται στην πράξη οι αρμοδιότητες των εργατικών συμβουλίων, η θέση των ειδικών και των διευθυντικών στελεχών, η επιρροή του κράτους και των πολιτικών οργανώσεων στις επιχειρήσεις και ο βαθμός στον οποίο οι εργαζόμενοι συμμετέχουν ουσιαστικά στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων αντιμετωπίζονται ως βασικά ζητήματα για την αξιολόγηση της πραγματικής λειτουργίας της αυτοδιαχείρισης.
Τα τελευταία μέρη του βιβλίου διευρύνουν τη συζήτηση πέρα από τη γιουγκοσλαβική περίπτωση και εξετάζουν τη σχέση της αυτοδιαχείρισης με τον σοσιαλισμό, τη δημοκρατία και την οικονομική οργάνωση. Μέσα από ερωτήματα όπως το κατά πόσο η γιουγκοσλαβική αυτοδιαχείριση μπορεί να αποτελέσει πρότυπο μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, οι δυνατότητες εφαρμογής ενός παρόμοιου συστήματος στις καπιταλιστικές χώρες και το μέλλον της αυτοδιαχείρισης, αξιολογούνται τόσο οι δυνατότητες όσο και τα όρια της εργατικής διαχείρισης. Έτσι, η αυτοδιαχείριση δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως μια τεχνική διοίκησης σε επίπεδο επιχείρησης, αλλά ως ένα ευρύτερο ζήτημα που αφορά τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η οικονομική και πολιτική εξουσία μέσα στην κοινωνία.
Από αυτή την άποψη, το Αυτοδιαχείριση αποτελεί μια εκτενή συγκριτική πηγή για την κατανόηση των ιστορικών εμπειριών της εργατικής αυτοδιαχείρισης και, ειδικότερα, του γιουγκοσλαβικού μοντέλου εργατικής διαχείρισης. Εξετάζοντας μέσα σε ένα κοινό πλαίσιο μοντέλα που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές χώρες υπό τους όρους «αυτοδιαχείριση», «συμμετοχή» και «συνεταιρισμός», το βιβλίο αναδεικνύει ότι οι έννοιες αυτές δεν ταυτίζονται και ότι ο πραγματικός έλεγχος των εργαζομένων πάνω στην παραγωγή πρέπει να αξιολογείται μέσα από συγκεκριμένες θεσμικές και κοινωνικές σχέσεις. Η εκτενής βιβλιογραφία του προσφέρει επίσης ένα σημαντικό σημείο αναφοράς για την πρόσβαση στη διεθνή βιβλιογραφία της εποχής σχετικά με τις συζητήσεις του 20ού αιώνα γύρω από την αυτοδιαχείριση και, ιδιαίτερα, τη γιουγκοσλαβική εμπειρία.