Camila Piñeiro Harnecker (επιμ.), Cooperatives and Socialism: A View from Cuba, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2013, 351 σελ. ISBN: 978-1-137-27774-9 (σκληρόδετο)· 978-1-137-27775-6 (ηλεκτρονικό βιβλίο).
Το Cooperatives and Socialism: A View from Cuba, σε επιμέλεια της Camila Piñeiro Harnecker, είναι ένας συλλογικός τόμος που εξετάζει τη σχέση μεταξύ συνεργατισμού, εργατικής αυτοδιαχείρισης και σοσιαλισμού τόσο σε θεωρητικό επίπεδο όσο και μέσα από εμπειρίες διαφορετικών χωρών. Το βιβλίο προετοιμάστηκε σε μια περίοδο κατά την οποία άρχιζε να αναπτύσσεται στην Κούβα ένα νέο συνεταιριστικό κίνημα και έχει ως αφετηρία το ερώτημα ποιον ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι συνεταιρισμοί σε μια σοσιαλιστική κοινωνία. Ωστόσο, το έργο δεν περιορίζεται στην Κούβα· αντί να αντιμετωπίζει τους συνεταιρισμούς ως έναν απλό «τρίτο δρόμο» μεταξύ της καπιταλιστικής αγοράς και της συγκεντρωτικής κρατικής διαχείρισης, τους εξετάζει από την οπτική του εκδημοκρατισμού της παραγωγής και της διοίκησης.
Στη βασική προσέγγιση του βιβλίου, το διακριτικό χαρακτηριστικό ενός συνεταιρισμού δεν είναι μόνο η μορφή ιδιοκτησίας του, αλλά η συλλογική εξουσία λήψης αποφάσεων των εργαζομένων πάνω στην παραγωγή και τη διοίκηση. Σε έναν πραγματικό παραγωγικό συνεταιρισμό, η συμμετοχή των εργαζομένων στις στρατηγικές και διοικητικές αποφάσεις δεν αποτελεί έναν μηχανισμό «συμμετοχής» που επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια των διευθυντικών στελεχών, αλλά μια θεμελιώδη αρχή που βασίζεται στα δικαιώματα των μελών και ασκείται μέσω οργάνων λήψης αποφάσεων που συγκροτούν τα ίδια τα μέλη. Επομένως, ο συνεταιρισμός αντιμετωπίζεται ως συγκεκριμένη μορφή αυτοδιαχείρισης στον βαθμό που οι αποφάσεις σχετικά με τη χρήση των μέσων παραγωγής λαμβάνονται από τους εργαζομένους άμεσα ή μέσω εκλεγμένων και υπόλογων σε αυτούς αντιπροσώπων, ανεξάρτητα από το ποιος κατέχει νομικά αυτά τα μέσα παραγωγής.
Τα θεωρητικά μέρη του τόμου εξετάζουν την αμφιλεγόμενη θέση του συνεργατισμού και της αυτοδιαχείρισης μέσα στη σοσιαλιστική σκέψη. Ο συνεργατισμός και η αυτοδιαχείριση στους Marx, Engels και Lenin, η αντίληψη του Lenin για τον σοσιαλιστικό συνεργατισμό, η προσέγγιση του Che Guevara στη σοσιαλιστική μετάβαση και στους συνεταιρισμούς, καθώς και η προοπτική του István Mészáros για τον αυτοδιαχειριζόμενο σοσιαλισμό εξετάζονται σε ξεχωριστά κεφάλαια. Οι συζητήσεις αυτές επεκτείνονται σε θεμελιώδη ζητήματα, όπως το κατά πόσο η κρατική ιδιοκτησία ισοδυναμεί από μόνη της με κοινωνική ιδιοκτησία, πώς μπορεί να συμβιβαστεί η αυτονομία της επιχείρησης με τα κοινωνικά συμφέροντα και πώς μπορεί η αυτοδιαχείριση στον χώρο εργασίας να συνδεθεί με τον δημοκρατικό σχεδιασμό. Ιδιαίτερα μέσα από τον Mészáros τονίζεται ότι η αυτοδιαχείριση δεν πρέπει να παραμένει περιορισμένη στα όρια της επιχείρησης, αλλά ότι η παραγωγή, η διανομή και η κατανάλωση πρέπει επίσης να συντονίζονται δημοκρατικά σε κοινωνικό επίπεδο.
Το συγκριτικό μέρος του βιβλίου συγκεντρώνει το Mondragón, τους στεγαστικούς συνεταιρισμούς της FUCVAM στην Ουρουγουάη, την αλληλέγγυα οικονομία στη Βραζιλία, τις επιχειρήσεις που ανακτήθηκαν από τους εργαζομένους στην Αργεντινή και τους συνεταιρισμούς και τις πρωτοβουλίες άμεσης κοινωνικής ιδιοκτησίας στη Βενεζουέλα. Οι εμπειρίες αυτές δείχνουν ότι οι συνεταιρισμοί δεν αποτελούν ένα ενιαίο και αμετάβλητο οργανωτικό μοντέλο, αλλά αναπτύσσουν διαφορετικές σχέσεις με το κράτος, την αγορά και τις κοινότητες που τους περιβάλλουν. Στην περίπτωση της Αργεντινής, ο Andrés Ruggeri εξετάζει πώς οι ανακτημένες επιχειρήσεις, σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς συνεταιρισμούς, τοποθετούν τις συνελεύσεις στο επίκεντρο των καθημερινών διαδικασιών λήψης αποφάσεων, οργανώνουν την παραγωγή χωρίς αφεντικά και αντιμετωπίζουν τις εντάσεις μεταξύ δημοκρατικής διαχείρισης και πιέσεων της αγοράς. Το κεφάλαιο για τη Βραζιλία, από την άλλη πλευρά, διακρίνει σαφώς τους δημοκρατικούς και αλληλέγγυους συνεταιρισμούς από τους «ψευδοσυνεταιρισμούς» που χρησιμοποιούν τη νομική μορφή του συνεταιρισμού αποκλειστικά για τη μείωση του κόστους εργασίας.
Ο τόμος επίσης δεν εξιδανικεύει τους συνεταιρισμούς ως άψογες οργανώσεις που μπορούν να υπάρχουν αυτόνομα έξω από την καπιταλιστική αγορά. Μέσα από την ανάπτυξη και τη διεθνοποίηση του Mondragón συζητούνται η γραφειοκρατικοποίηση, η χρήση μισθωτής εργασίας και οι πιέσεις που μπορεί να ασκεί ο οικονομικός ανταγωνισμός στους δημοκρατικούς και κοινωνικούς στόχους. Αντίθετα, η αλληλεγγύη μεταξύ συνεταιρισμών, τα κοινά ταμεία, οι ομοσπονδίες, η δημόσια στήριξη και οι σχέσεις με τις κοινότητες αναδεικνύονται ως μηχανισμοί που μπορούν να αντισταθμίσουν τους περιορισμούς που αντιμετωπίζουν οι μεμονωμένες επιχειρήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, το βιβλίο υποστηρίζει ότι οι συνεταιρισμοί δεν μπορούν από μόνοι τους να υπερβούν την καπιταλιστική λογική, αλλά όταν αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας κοινωνικού μετασχηματισμού μπορούν να αποτελέσουν σημαντικούς χώρους στους οποίους οι κοινωνικές σχέσεις μιας μελλοντικής μετακαπιταλιστικής κοινωνίας βιώνονται ήδη στο παρόν.
Το τελευταίο μέρος του βιβλίου μεταφέρει αυτές τις συζητήσεις στην Κούβα και εξετάζει την ένταση μεταξύ κρατικής ιδιοκτησίας, συνεταιριστικής αυτονομίας και δημοκρατικής αυτοδιαχείρισης μέσα από την εμπειρία των αγροτικών συνεταιρισμών. Κατά την εξέταση των μορφών CCS, CPA και UBPC στην Κούβα, το έργο υπογραμμίζει ιδιαίτερα ότι ο άμεσος διοικητικός έλεγχος του κράτους μπορεί να περιορίσει την πραγματική αυτονομία των συνεταιρισμών στη λήψη αποφάσεων. Υποστηρίζεται ότι, προκειμένου οι συνεταιρισμοί να λειτουργούν όχι ως προεκτάσεις των κρατικών επιχειρήσεων αλλά ως οργανώσεις που διοικούνται δημοκρατικά από τα ίδια τα μέλη τους, πρέπει να διαθέτουν επαρκή βαθμό αυτονομίας.
Από αυτή την άποψη, το Cooperatives and Socialism είναι μια σημαντική πηγή που προσεγγίζει τον συνεργατισμό όχι απλώς ως ένα μοντέλο επιχείρησης ή ιδιοκτησίας, αλλά μέσα από τις σχέσεις μεταξύ εργατικής αυτοδιαχείρισης, κοινωνικής ιδιοκτησίας, δημοκρατικού σχεδιασμού και σοσιαλιστικού μετασχηματισμού. Μία από τις βασικές συμβολές του βιβλίου είναι ότι δεν ανάγει τους συνεταιρισμούς ούτε σε δομές που οδηγούν αυτόματα στον σοσιαλισμό ούτε σε εγχειρήματα αναπόφευκτα καταδικασμένα να εκφυλιστούν μέσα στον καπιταλισμό. Αντίθετα, αναδεικνύει ως καθοριστικά ζητήματα τις δυνατότητές τους για δημοκρατική διαχείριση, τις σχέσεις τους με την αγορά και το κράτος και τον βαθμό στον οποίο εντάσσονται σε ευρύτερα κοινωνικά δίκτυα.